صورت‌بندی رابطه اسلام با تحزب و نهادهای اجتماعی در کلام سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی: خوانشی هرمنوتیکی بر پایه نظریه اسکینر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، علوم سیاسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

10.30471/soci.2025.11251.2100

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: در عصر حاضر، جوامع اسلامی با چالش‌های نوپدیدی در حوزه سیاست، هویت، و نهادسازی مواجه‌اند. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، نسبت میان دین و سیاست در قالب‌هایی مانند تحزب، مشارکت سیاسی، و نهادهای اجتماعی است. در این میان، کلام‌ سیاسی اسلامی به‌مثابه شاخه‌ای از الهیات اجتماعی، نقش مهمی در تبیین مبانی مشروعیت، عقلانیت، و اخلاق سیاسی ایفا می‌کند. آیت‌الله عبدالله جوادی‌آملی، از برجسته‌ترین متفکران معاصر در حوزه فلسفه، تفسیر، و کلام اسلامی، در آثار خود به بازخوانی مفاهیم بنیادینی مانند «اسلام»، «تحزب»، «مشارکت سیاسی» و «نهادهای اجتماعی» پرداخته است؛ مفاهیمی که در بستر جمهوری اسلامی ایران، نه‌تنها جنبه نظری، بلکه کارکردی و نهادی نیز یافته‌اند. در منظومه فکری جوادی‌آملی، اسلام صرفاً دین فردی یا مناسکی نیست، بلکه نظامی جامع برای تنظیم مناسبات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است. وی با تکیه بر عقلانیت دینی، اجتهاد اجتماعی، و سنت‌سازی، نگاهی نو به تحزب و مشارکت سیاسی ارائه می‌دهد؛ نگاهی که در آن، حزب و نهاد اجتماعی نه ابزار قدرت، بلکه تجلی عقل و نقل در عرصه عمومی‌اند. تحزب، در این چهارچوب، تنها زمانی مشروع است که در خدمت حق، عدالت، و هدایت الهی باشد؛ و مشارکت سیاسی نیز زمانی ارزشمند است که با نیت قربت، عقلانیت قرآنی، و رعایت مصالح عمومی همراه شود. سؤال اصلی آن است که در کلام ‌سیاسی جوادی‌آملی رابطه اسلام و تحزب بر پایه روش اسکینر چگونه تحلیل می شود و واجد چه ویژگی‌هایی است. بر‌اساس‌این، تحقیق بر پایه روش هرمنوتیک ‌قصدگرای ‌اسکینر با دخل و تصرفاتی به واکاوی رابطه اسلام و تحزب و تشکل و نهادهای اجتماعی در کلام‌ سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی می‌پردازد و فرضیه ذیل را ارائه می‌دهد: کلام‌ سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی، با توجه به زمینه‌های عینی و ذهنی و هنجارهای مرسوم، و با تکیه بر عقلانیت دینی، اجتهاد اجتماعی، و سنت‌سازی، متصرفات و نگاهی نسبتاً نو به تحزب و نهادهای اجتماعی دارد.
روش: هرمنوتیک قصدگرای اسکینر: روش هرمنوتیکی اسکینر، که در سنت کمبریج توسعه ‌یافته، رویکردی میان‌گرایانه میان متن‌محوری و زمینه‌محوری است و در زمره روش‌های مؤلف‌محور قرار می‌گیرد. این روش بر آن است که فهم دقیق از متون سیاسی، مستلزم بازسازی نیت مؤلف در بستر تاریخی، اجتماعی، و گفتمانی خاص است. اسکینر با تأکید بر پیوند میان زبان، نیت، و کنش، متن را نه یک ابژه خودمختار، بلکه تجلی کنش ارتباطی مؤلف در مواجهه با مسائل زمانه می‌داند (Skinner, 1969؛ جاوید، 1393). در این چهارچوب، تحلیل اندیشه سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی، به‌ویژه در باب تحزب و نهادهای اجتماعی، مستلزم بازسازی منظومه ذهنی و زمینه‌های عینی مؤلف، و نیز بررسی نحوه تصرف وی در گفتمان‌های رایج است. پژوهش حاضر با الهام از این روش، به‌ویژه از مرحله نخست آن یعنی «زمینه‌های ذهنی»، بهره می‌گیرد و آن را به‌عنوان چهارچوب نظری تحلیل برمی‌گزیند. اسکینر برای فهم متون سیاسی، چهار مؤلفه تحلیلی را پیشنهاد می‌کند که در تعامل با یکدیگر، امکان بازسازی نیت مؤلف و کنش زبانی او را فراهم می‌کند.
نتایج: یافته‌های مقاله نشان می‌دهد منظومه فکری آیت‌الله جوادی‌آملی درباره تحزب و تشکل، واجد ظرفیت‌های مفهومی، معرفتی و نهادی‌ای است که می‌تواند به بازسازی نهادهای سیاسی در جوامع اسلامی کمک کند. تحلیل این منظومه با تکیه بر چهارچوب نظری هرمنوتیکی اسکینر، امکان فهم دقیق تصرفات مفهومی و نهادی ایشان را فراهم کرد؛ تصرفاتی که نه‌تنها در نقد هنجارهای رایج غربی و اسلامی ریشه دارند، بلکه به تولید الگوی نوینی از تشکل مؤمنانه، عقلانی و اخلاق‌محور منتهی می‌شوند. جوادی‌آملی، با تصرف در هنجارهای غربی و اسلامی تحزب و تشکل، منظومه‌ای نوین از کلام‌ سیاسی اسلامی ارائه می‌دهد که در آن، حزب و نهاد اجتماعی نه ابزار قدرت، بلکه تجلی عقل، نقل، و هدایت الهی‌اند. این منظومه، با تکیه بر عقلانیت دینی، تفقه جامع، و قرآن‌گرایی، زمینه‌ای برای نهادسازی مؤمنانه و مشارکت اخلاقی در جامعه اسلامی فراهم می‌کند. در این افق مبتنی بر پذیرش تکثر سیاسی ذیل نظام اسلامی، تمامی کارویژه‌های حزب به‌عنوان سازمان قدرت با حفظ کلیت نظام اسلامی مورد تأیید است.
بحث و نتیجه‌گیری: اما در نسبت با هنجارهای مرسوم اسلامی و متفکران ‌دینی، او شباهت‌های جدی و تفاوت‌های مختلفی نیز دارد. مثلاً درحالی‌که مصباح‌یزدی ولایت فقیه را محور اصلی مشروعیت سیاسی می‌داند و تحزب را تنها در صورت تبعیت کامل از ولی فقیه مجاز می‌شمارد و بهشتی نیز به ولایت فقیه باور دارد، اما آن را در چهارچوب قانون اساسی و همراه با مشارکت مردم تفسیر می‌کرد؛ نه به‌مثابه نفی تکثر یا رقابت سیاسی؛ جوادی‌آملی ولایت‌الهی را مبنای مشروعیت حزب می‌داند، اما بر عقلانیت و اخلاق نیز تأکید دارد و حزب مطلوب باید با هدایت شرعی و عقل صائب پیوند داشته باشد (جوادی‌آملی، 1380، ص123).
آیت‌الله جوادی‌آملی، حزب را یکی از اجزای نهادهای اجتماعی می‌داند و در تحلیل خود از این مفهوم، به تعاریف کلاسیک نهاد اجتماعی اشاره می‌کند. به باور وی، نهاد اجتماعی نظامی نسبتاً پایدار و سازمان‌یافته از الگوهای رفتاری است که برخی کنش‌های مشابه را با هدف تأمین نیازهای اساسی جامعه دربرمی‌گیرد (کوئن، ص151). همچنین، نهاد را می‌توان خوشه‌ای از وظایف اجتماعی دانست که در قالب مجموعه‌ای از مؤسسات برای تحقق اهداف مشخص در جامعه شکل گرفته‌اند (مندراس، ص122). وی برخی ویژگی‌های بنیادین نهاد را چنین برمی‌شمارد: تأمین نیازهای اجتماعی مشخص، تضمین ارزش‌های غایی اعضای نهاد، برخورداری از ثبات نسبی تا جایی که الگوهای رفتاری آن بخشی از فرهنگ جامعه می‌شود، و گستردگی بنیان‌های اجتماعی به‌نحوی‌که تغییر در آنها به تغییر در سایر نهادها منجر می‌شود. افزون‌براین، آرمان‌ها و اهداف نهاد باید مورد پذیرش بخش عظیمی از جامعه باشد؛ چه در آن مشارکت داشته باشند یا نه (جوادی آملی، 1388ب، تفسیر موضوعی ، ، ج17، ص48). در مجموع، منظومه فکری جوادی‌آملی درباره تحزب و تشکل، واجد ویژگی‌هایی است که آن را از رهیافت‌های رایج متمایز می‌کند:
غایت‌گرایی الهی: حزب باید در خدمت تحقق حق، عدالت، و هدایت الهی باشد؛
عقلانیت دینی: تحزب باید بر پایه عقل صائب، اجتهاد اجتماعی، و مصالح امت شکل گیرد؛
اخلاق‌محوری: نیت، اخلاص، و تقوا باید در کنش حزبی لحاظ شود؛
ولایت‌محوری: حزب مطلوب باید با ولایت الهی و هدایت شرعی پیوند داشته باشد؛
سنت‌سازی: نهادهای اجتماعی باید از سنت‌های صالحه تغذیه شوند و خود به سنت‌سازی بپردازند.
این ویژگی‌ها، تحزب را از سطح عرفی و ابزاری به سطح ایمانی و معرفتی ارتقا می‌دهند و آن را به‌مثابه کنش مؤمنانه در جامعه اسلامی بازتعریف می‌کنند. در نتیجه، الگوی پیشنهادی جوادی‌آملی می‌تواند مبنایی برای بازاندیشی در ساختارهای حزبی در جوامع اسلامی باشد و زمینه‌ای برای تحقق مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی، و کرامت انسانی فراهم کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Formulation of the Relationship between Islam, Partisanship, and Social Institutions in the Political Theology of Ayatollah Javadi Amoli: A Hermeneutic Reading Based on Skinner’s Theory

نویسنده [English]

  • Ali Aqajani
Faculty of Political Science, Ḥawzah and University Research Institute, Qom, Iran
چکیده [English]

Extended Abstract
 
Introduction and Objectives: In the present era, Islamic societies are facing emerging challenges in the fields of politics, identity, and institution-building. One of the most important of these challenges is the relationship between religion and politics in forms such as partisanship (taḥazzub), political participation, and social institutions. In the meantime, Islamic political theology, as a branch of social theology, plays an important role in explaining the foundations of legitimacy, rationality, and political ethics. Ayatollah ʿAbdullāh Javadi Amoli, one of the most prominent contemporary thinkers in the fields of philosophy, Quranic exegesis (tafsīr), and Islamic theology (kalām), has reinterpreted fundamental concepts such as “Islam,” “partisanship,” “political participation,” and “social institutions” in his works—concepts that have acquired not only a theoretical but also a functional and institutional aspect in the context of the Islamic Republic of Iran.
In Javadi Amoli’s intellectual system, Islam is not merely an individual religion or a set of rituals, but a comprehensive system for regulating social, political, and cultural relations. Relying on religious rationality (ʿaqlāniyyat-i dīnī), social ijtihād (ijtihād-i ijtimāʿī), and tradition-building (sunnatsāzī), he presents a new perspective on partisanship and political participation; a perspective in which the party and social institution are not instruments of power, but rather the manifestation of reason (ʿaql) and transmitted tradition (naql) in the public arena. In this framework, partisanship is legitimate only when it serves the truth (ḥaqq), justice (ʿadālat), and divine guidance (hidāyat-i ilāhī); and political participation is valuable when it is accompanied by the intention of closeness to God (qurbat), Quranic rationality, and observance of public interests (maṣāliḥ-i ʿumūmī).
The main question is: How is the relationship between Islam and partisanship analyzed in Javadi Amoli’s political theology based on Skinner’s method, and what characteristics does it have? Accordingly, the research, based on Skinner’s intentional hermeneutics method, analyzes the relationship between Islam, partisanship, organization, and social institutions in the political theology of Ayatollah Javadi Amoli with certain modifications and propositions, and presents the following hypothesis: Ayatollah Javadi Amoli’s political theology, considering the objective and subjective contexts and conventional norms, and relying on religious rationality, social ijtihād, and tradition-building, has relatively new approaches and perspectives on partisanship and social institutions, involving conceptual and normative appropriations (taṣarrufāt).
Method: Skinner’s Intentional Hermeneutics
Skinner’s hermeneutics method, which was developed in the Cambridge tradition, is a mediating approach between text-centered and context-centered readings and is among the author-centered methods. This method is based on the idea that an accurate understanding of political texts requires reconstructing the author’s intention in a specific historical, social, and discursive context. Skinner, emphasizing the connection between language, intention, and action, considers the text not as an autonomous object, but as a manifestation of the author’s communicative action in dealing with the issues of the time (Skinner, 1969; Javid, 2014).
In this framework, the analysis of Ayatollah Javadi Amoli’s political thought, especially regarding partisanship and social institutions, requires the reconstruction of the author’s mental system and objective contexts, as well as the examination of his appropriation (taṣarruf) of prevalent discourses. Inspired by this method, the present study particularly employs its first stage, “mental contexts,” and selects it as the theoretical framework of analysis. Skinner proposes four analytical components for understanding political texts that, in interaction with each other, enable the reconstruction of the author’s intention and his linguistic action.
Results: The findings of the article showed that Ayatollah Javadi Amoli’s intellectual system on partisanship and organization has conceptual, epistemological, and institutional capacities that can help reconstruct political institutions in Islamic societies. The analysis of this system, relying on Skinner’s hermeneutic theoretical framework, provided the possibility of a precise understanding of his conceptual and institutional appropriations (taṣarrufāt); appropriations that are not only rooted in the critique of common Western and Islamic norms, but also lead to the production of a new model of faith-based, rational, and morally-oriented organization.
By appropriating Western and Islamic norms of party and organization, Javadi Amoli presents a new system of Islamic political theology in which the party and social institution are not instruments of power, but rather manifestations of reason (ʿaql), transmitted tradition (naql), and divine guidance (hidāyat-i ilāhī). This system, relying on religious rationality, comprehensive understanding (tafaqquh), and Quranic orientation (Qurʾāngarāyī), provides a basis for faithful institution-building and moral participation in Islamic society. In this horizon, based on the acceptance of political pluralism under the Islamic system, all the specific functions of the party as a power organization are approved while preserving the totality of the Islamic system.
Discussion and Conclusion: In relation to conventional Islamic norms and religious thinkers, Javadi Amoli has serious similarities and various differences. For example, while Miṣbāḥ Yazdī considers the guardianship of the jurist (wilāyat-i faqīh) as the main axis of political legitimacy and considers partisanship permissible only in the case of complete obedience to the guardian jurist; and Beheshti also believes in the guardianship of the jurist, but interpreted it within the framework of the constitution and with the participation of the people—not as a negation of pluralism or political competition—Javadi Amoli considers divine guardianship (wilāyat-i ilāhī) as the basis of the legitimacy of a party, but he also emphasizes rationality and morality, and the desired party must be linked to religious guidance and sound reason (ʿaql-i ṣāʾib) (Javadi Amoli, 2001, p. 123).
Ayatollah Javadi Amoli considers a party to be one of the components of social institutions and in his analysis of this concept, he refers to the classical definitions of a social institution. In his opinion, a social institution is a relatively stable and organized system of behavioral patterns that includes some similar actions aimed at meeting the basic needs of society (Cohen, n.d., p. 151); an institution can also be considered a cluster of social functions that have been formed in the form of a set of institutions to achieve specific goals in society (Mendras, 1975, p. 122). He lists some fundamental characteristics of an institution as follows: meeting specific social needs; guaranteeing the ultimate values of the institution’s members; enjoying relative stability to the extent that its behavioral patterns become part of the culture of the society; and the expansion of social foundations in such a way that changes in them lead to changes in other institutions. In addition, the ideals and goals of the institution must be accepted by a large part of society, whether they participate in it or not (Javadi Amoli, 2009b, Tafsīr-i Mawḍūʿī, Vol. 17, p. 48).
In summary, Javadi Amoli’s system of thought on partisanship and organization has characteristics that distinguish it from common approaches:

Divine teleology (ghāyatgarāyī-yi ilāhī): The party must serve the realization of truth, justice, and divine guidance.
Religious rationality (ʿaqlāniyyat-i dīnī): The party must be formed on the basis of sound reason, social ijtihād, and the interests of the nation.
Morality-oriented (akhlāqmiḥwarī): Intention (niyyat), sincerity (ikhlāṣ), and piety (taqwā) must be taken into account in party action.
Wilāyat-oriented (wilāyatmiḥwarī): The desired party must be linked to divine wilāyah and religious guidance.
Tradition-building (sunnatsāzī): Social institutions must be nourished by righteous traditions and engage in tradition-building themselves.

These characteristics elevate partisanship from a customary and instrumental level to a level of faith and knowledge, redefining it as a faithful action in Islamic society. As a result, Javadi Amoli’s proposed model can be a basis for rethinking party structures in Islamic societies and provide a basis for realizing religious democracy, social justice, and human dignity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Javadi Amoli
  • Political Theology
  • Partisanship (Taḥazzub)
  • Political Participation
  • Skinner’s Hermeneutics

مراجع

منابع
ابن فارس، احمد بن فارس. (بی تا). معجم مقاییس اللغة (ج. ۲، ص. ۵۵). تحقیق عبدالسلام محمد هارون.
اخوان‌کاظمی، بهرام (1388). حزب و تحزب در اندیشه اسلامی. فصلنامه فقه و اصول، 82،  11-42.
اخوان‌کاظمی، بهرام (1396). علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
امیری، فرزاد. (۱۳۹۱). بررسی مباحث کلام اجتماعی آیت‌الله جوادی آملی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. قم:پژوهشگاه معارج
ایرنا. (۱۳۷۸). گزارش سخنان آیت‌الله مصباح‌یزدی در موضوع فلسفه سیاسی اسلام و تحزب. [بازیابی از https://www.irna.ir].
ای‍وب‍ی‌، ح‍ج‍ت‌ال‍ل‍ه‌ (‏۱۳۷۹). از پ‍ی‍ک‍اره‍ای‌ خ‍ش‍ن‌ س‍ی‍اس‍ی‌ ت‍ا رق‍اب‍ت‌ه‍ای‌ آرام‌ ح‍زب‍ی‌: ب‍ررس‍ی‌ ف‍رای‍ن‍د ت‍ح‍زب‌ در جوامع غ‍رب‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا).
آقاجانی، علی (1402). بررسی تطبیقی مسائل کلام‌ سیاسی از دیدگاه جوادی‌آملی و مجتهد شبستری. جستارهایی در فلسفه و کلام، 55(2)، 177-201.
آقاجانی، علی (1403). بررسی جریان‌های فکری مؤثر در تکوین نگرش کلامی-سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی. آینه معرفت، 24(3)، 1-22.
آل‌سیدغفور، سید سجاد. (۱۳۹۹). گزاره‌های قرآنی مرجع امنیت سیاسی افراد. سیاست متعالیه، ۸(۲۹)، ۳۷-۵۴.
بنگتسون، یسپر (1403). سازوکار حزبی. ترجمه زهره رحیمی. تهران: انتشارات حزب اراده ملت.
بهشتی، سید محمد. (۱۳۹۲). حق و باطل. تهران: نشر بقعه.
ﺗﺒﺮﻳﺰی، ﺣﺴﻦ (1371). ﻋﻠﻞ ناپایداری احزاب سیاسی در ایران. تهران: ﻣﺮﻛﺰ ﻧﺸﺮ بین‌الملل.
ت‍ح‍زب‌ و ت‍وس‍ع‍ه‌ س‍ی‍اس‍ی‌ (۱۳۷۷).‏ خ‍لاص‍ه م‍ق‍الات‌ ه‍م‍ای‍ش‌ ت‍ح‍زب‌ و ت‍وس‍ع‍ه‌ س‍ی‍اس‍ی‌.‏ تهران: وزارت‌ ک‍ش‍ور، دف‍ت‍ر م‍طال‍ع‍ات‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ س‍ی‍اس‍ی.
تهرانی، محمد مهدی. (۱۳۸۹، ۲۸ تیر). بازخوانی مواضع صریح آیت‌الله مصباح‌یزدی در مورد تحزب. مشرق نیوز. https://www.mashreghnews.ir/news/756/
جاوید، فرهنگ (1393). بنیادهای اندیشۀ سیاسی مدرن، ترجمۀ فیروزمند. تهران: آگه
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۰). تفسیر تسنیم، جلد ۲. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۶). تسنیم: تفسیر قرآن کریم (ج۱). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۰). ادب فنای مقربان (شرح زیارت جامعه کبیره) (ج۳). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۵). ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۷). تفسیر موضوعی قرآن: جامعه در قرآن (ج۱۷). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۸). تسنیم: تفسیر قرآن کریم (ج۱۴). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1378). تفسیر تسنیم. ج1، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۸۰/۲۰۰۱). سخنرانی‌ها و پیام‌ها. قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1382). تفسیر تسنیم، جلد 2. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1383الف). دین‌شناسی، تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور، چاپ سوم. قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1383ب). نسبت دین و دنیا. تحقیق علیرضا روغنی موفق. چاپ سوم، قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1384). حیات حقیقی انسان در قرآن. تفسیر موضوعی. ج15، چاپ دوم، قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1384ب). تفسیر انسان به انسان. تحقیق محمدحسین الهی‌زاده. قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1385). سروش هدایت (مجموعه پیام‌های حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی)، تحقیق سیدمحمود صادقی، ج2، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1386). تفسیر تسنیم، جلد 7. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1386). فلسفه حقوق بشر. تحقیق سیدابوالقاسم حسینی ژرفا. چاپ پنجم، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1386الف). سرچشمه اندیشه. جلد 4، چاپ دوم، قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1386ب). شریعت در آینه معرفت، تحقیق حمید پارسانیا. چاپ پنجم، قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1386ج). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، تحقیق احمد واعظی. قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1387). امام مهدی موجود موعود. چاپ3، قم: اسراء.
جوادی‌آملی‌، عبدالله (1387الف). مهر استاد، سیره علمی و عملی استاد جوادی‌آملی (دام ظله). چاپ چهارم، قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1387ب). انتظار بشر از دین، تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور. چاپ پنجم، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1388). ادب فنای مقربان، تحقیق محمد صفایی. ج6، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۸۸). نسیم اندیشه، تحقیق سیدمحمود صادقی. ج3، قم: إسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1389). ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1390). تفسیر تسنیم، جلد 15. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1391). مفاتیح‌الحیات. قم: بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (1392). تفسیر موضوعی قرآن، جلد 17. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ب). جامعه در قرآن (تحقیق: مصطفی خلیلی). چاپ دوم. قم: نشر اسراء.
ح‍اج‍ی‌ک‍ری‍م‌ن‍ظری‌، ج‍ع‍ف‍ر (1384).‏ ت‍ح‍زب‌ و ت‍ش‍ک‍ل‌. ‏ت‍ه‍ران‌: ن‍ظری‌.
حیدری، مردان‏‫ (‏‫۱۳۹۸). درآمدی بر جامعه‌شناسی تحزب در ایران پس از انقلاب اسلام. ‏تهران: نگارستان اندیشه.
خ‍ام‍نه‌ای‌، سیدع‍ل‍ی (1359). ‏‫وحدت و تحزب‏‫. تهران: حزب جمهوری اسلامی، دفتر مرکزی‏‫.
خبرآنلاین. (۱۳۸۸). گزارش مصاحبه و بیانات آیت‌الله مصباح‌یزدی در موضوع تحزب و قدرت‌طلبی]. بازیابی از [https://www.khabaronline.ir/
خوش بیان سروستانی، امین، و ماهر، مهرو. (۱۳۹۵). بررسی جایگاه تحزب در اندیشه شهید بهشتی. مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، ۲(۲/۱)، ۱-۶.
دوورژه، موریس (بی‌تا). احزاب سیاسی، ترجمه رضا علومی، بی‌جا: بی‌تا.
ذوالفقاری، محمد.(1391). حزب از منظر اندیشه سیاسی اسلامی: رویکرد کلامی، فقهی و فلسفی. معرفت، 21(172)، 47-68.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار العلم.
رجانیوز. (۱۳۸۸). [گزارش بیانات آیت‌الله مصباح‌یزدی در موضوع حزب‌الله و حزب‌الشیطان].
رجانیوز. (۱۳۸۸، ۱۴ شهریور). متن کامل سخنان آیت‌الله مصباح: ضرورت پژوهش درباره مدل ارتباطی. https://www.rajanews.com/news/20354
سالمی قمصری، مرتضی. (۱۳۸۶). موانع فرهنگی تحزب در ایران (دوره اول تحزب، ۱۳۰۴-۱۲۸۸ش). فصلنامه علوم اجتماعی، (۳۷)، ۳۹-۷۱.
س‍ج‍ادی‌، ع‍ب‍دال‍ق‍ی‍وم‌ (۱۳۸۲). م‍ب‍ان‍ی‌ ت‍ح‍زب‌ در ان‍دی‍ش‍ه‌ س‍ی‍اس‍ی‌ اس‍لام، ع‍ب‍دال‍ق‍ی‍وم‌ س‍ج‍ادی‌؛ وی‍راس‍ت‍ار ای‍وب‌ زارع‍ی‌؛ ت‍ه‍ی‍ه‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍رک‍ز م‍طال‍ع‍ات‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ اس‍لام‍ی‌، پ‍ژوه‍ش‍ک‍ده‌ ان‍دی‍ش‍ه‌ س‍ی‍اس‍ی‌ اس‍لام‌. ‏ قم‌: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍تاب‌ قم‌.
سجادی، عبدالقیوم (1382). مبانی تحزب در اندیشه سیاسی اسلام. قم: بوستان کتاب.
سردارنیا, خلیل اله . (1393). تحلیل جامعه شناختی نهادینه نشدن و ناکامی تحزب در ایران از انقلاب مشروطه تا به امروز. پژوهش های تاریخی، 6(4)، 43-56.
سی مولر. ولفگانگ (1402). حکمرانی حزبی و دمکراسی حزبی، ترجمه علی باقری دولت‌آبادی. تهران:. انتشارات تیسا.
ش‍اه‍دی‌، م‍ظف‍ر (‏۱۴۰۱). تحزب و سیاست‌ورزی حزبی در ایران (۱۲۸۵-۱۳۶۸). تهران: پژوهشکده امام خمینیe و انقلاب اسلامی‏‫.
صادقی، رضا (1403). آسیب‌شناسی تحزب در بستر فرهنگ سیاسی ایران، رشت: انتشارات دولتمرد.
طحان نظیف، هادی، و داریوند، محمد صادق (۱۴۰۲). واکاوی جایگاه حزب و آزادی تحزب در نظام اسلامی با تأکید بر اندیشه شهید بهشتی. حکومت اسلامی، ۲۸(۴)، ۱۴۳-۱۷۲.
طحان نظیف، هادی، و داریوند، محمدصادق. (۱۴۰۲). تحلیل مفهوم و ابعاد «قانون» در پرتو اندیشه‌های شهید آیت‌الله دکتر بهشتیe. پژوهشنامه حقوق اسلامی، ۲۴(۱)، ۱–۳۳.
عباس‌تبار، رحمت، و زارع‌پور نقیبی، محمد (1398). همگرایی عقل و سیاست در حکمت متعالیه جوادی‌آملی براساس نظریه هرمنوتیک اندیشه شناسانه اسکینر. انسان‌پژوهی دینی، 16(42)، 201-219.https://sid.ir/paper/219930/fa
علویان، مرتضی، و زارع‌پور، محمد (1397). اقتضائات حضور عقل برهانی در معرفت سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی، معرفت سیاسی، سال دهم، شماره 2(پیاپی 20). 5-21.
غفاری‌ مرندی، سارا (۱۳۹۵). ‏‫تحولات تاریخی تشکیل تحزب در پیشینه ایران‏‫.‏ ‏‫تهران‏‫: سبز رایان گستر‏‫.
غفاری، ابوالفضل‏‫ (‏‏‫۱۴۰۰). تحلیلی از حزب و تحزب در تاریخ معاصر ایران. قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
فراهنگی، محمد (۱۳۸۷). فرهنگ عربی-فارسی، جلد ۲. تهران: انتشارات اسلامی.
فیرحی، داود (1396). فقه و حکمرانی حزبی. تهران: نشر نی.
کاکویی دینکی، عیسی (1400)  تحزب‌گرایی. تهران: به‌‌اندیش.
کوئن، بروس. (بی تا). مبانی جامعه‌شناسی (ترجمه محسن ثلاثی). تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
مجتبی‌زاده، علی (1399). اندیشه سیاسی حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی براساس نظریه بحران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلومj، قم. بازیابی‌شده از پایگاه اشتراک دانش دانشگاه باقرالعلوم.
مجتبی‌زاده، علی. (۱۳۸۹). اندیشه سیاسی حضرت آیت‌الله جوادی آملی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم
مسعودنیا,حسین . (1382). درآمدی بر چالش‌های تحزب و پیامدهای آن در ایران. (e123959). فصلنامه علمی راهبرد، 11(3)، 138-150.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳). [بیانات در روزنامه شرق، ۴ شهریور ۱۳۹۳، موضوع تحزب از نگاه مصباح‌یزدی].
مصباح‌یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۳، ۱۱ بهمن). تعاون بر کار خیر مورد تأیید اسلام است؛ خواه عنوان حزب داشته باشد یا خیر. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله مصباح‌یزدی. https://mesbahyazdi.ir/az/node/5411
مصباح‌یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۶). [بیانات در موضوع مدل حزبی و نقد تحزب غربی]. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (ج۲، صص۲۲۲-۲۲۳). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مظاهری، علی اکبر. (۱۳۹۵، ۱۶ مرداد). حزب از منظر دو آیت‌الله: مطالعه تطبیقی تحزب در منظومه فکری شهید بهشتی و آیت‌الله مصباح‌یزدی. خردنامه همشهری، (۱۴۲).
معین، محمد (۱۳۸۸). فرهنگ معین. تهران: امیرکبیر
مندراس، هانری، و گورویچ، ژرژ. (۱۳۵۴). مبانی جامعه‌شناسی همراه با: تاریخ مختصر جامعه‌شناسی (ترجمه باقر پرهام). تهران: انتشارات امیرکبیر.
منصورنژاد، محمد (1390). سیری در اندیشه سیاسی آیت‌اللّه جوادی آملی. قم: جوان پویا
موسوی مقدم، رحمت‌الله. (۱۳۸۵). آزادی‌های اجتماعی در نگاه شهید بهشتی. فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، ۲(۴ و ۵)، ۱۷۱-۱۸۷.
م‍ه‍اج‍رن‍ی‍ا، م‍ح‍س‍ن‌ (‏‫1398). درآمدی بر فقه تحزب در نظام اسلامی، قم: موسسه آموزش عالی غیر دولتی- غیر انتفاعی طلوع مهر.
مؤمنی‌راد، علی (۱۳۷۹). پیشینه و مبانی تحزب در ایران و اسلام. کتاب ماه، ۳۶ و ۳۷، 23-24.
نادری,مهدی. (1400). تحلیل انتقادی مبانی نظریه آزادی در دیدگاه آیزایا برلین (با تأکید بر آرای علامه جوادی آملی). سیاست متعالیه، 9(33)، 27-46.
نصری ‌اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). دانشنامه تبرستان و مازندران، ج 3. تهران: نشرنی
نقیب‌زاده، احمد (1397). احزاب سیاسی و گروه‌های ذی نفوذ. تهران: قومس.
همتی، زهره، مسعودنیا، حسین، و درویشی سه‌تلانی، فرهاد. (۱۴۰۲). کاربست روش تحلیل لایه‌ای علت‌ها در تحلیل کژکارکردی احزاب سیاسی در ایران (۱۲۸۵–۱۴۰۰). [فصلنامه مرتبط، منتشرشده در Civilica].
یزدان‌پناه لموکی، طیار (1387). تاریخ مازندران باستان،ج 3. تهران: نشر چشمه.
یوسفی، جمشید، طالبی‌دارابی، باقر، و بیگدلی، علی (1403). تحزب و سرمایه معنوی در ایران بعد از انقلاب. فصلنامه سیاست متعالیه، 11(2)، 55.
References
Akhvān Kāẓimī, B. (1388 H.sh./2009). Ḥizb wa taḥazzub dar andīshih-ʾi Islāmī [Party and partisanship in Islamic thought]. Faṣlnāmih-ʾi Fiqh wa Uṣūl, 82, 11-42. [In Persian]
Akhvān Kāẓimī, B. (1396 H.sh./2017). ʿIlal-i nākārāmadī-yi aḥzāb-i siyāsī dar Īrān [Causes of the ineffectiveness of political parties in Iran]. Tehran: Markaz-i Asnād-i Inqilāb-i Islāmī. [In Persian]
Āl Sayyid Ghafūr, S. S. (1399 H.sh./2020). Guzārihhā-yi Qurʾānī-yi marjaʿ-i amniyyat-i siyāsī-yi afrād [Quranic propositions as a reference for individuals’ political security]. Siyāsat-i Mutāʿaliyah, 8(29), 37-54. [In Persian]
Almond, G. A., Powell, G. B., Dalton, R. J., & Strøm, K. (2008). Comparative politics today: A world view (9th ed.). Pearson/Longman.
Amīrī, F. (1391 H.sh./2012). Barrasī-yi mabāḥis̱-i kalām-i ijtimāʿī-yi Āyatullāh Javādī Āmulī [An examination of social theological discussions of Ayatollah Javadi Amoli] (Master’s thesis). Qom: Pizhūhishgāh-i Maʿārij. [In Persian]
Aqājānī, ʿA. (1402 H.sh./2023). Barrasī-yi taṭbīqī-yi masāʾil-i kalām-i siyāsī az dīdgāh-i Javādī Āmulī wa Mujtahid Shabistarī [A comparative study of political theology issues from the perspective of Javadi Amoli and Mojtahed Shabestari]. Justārhā-yī dar Falsafih wa Kalām, 55(2), 177-201. [In Persian]
Aqājānī, ʿA. (1403 H.sh./2024). Barrasī-yi jarayānhā-yi fikrī-yi muʾaththir dar takwīn-i nigarish-i kalāmī-siyāsī-yi Āyatullāh Javādī Āmulī [An examination of the intellectual currents influencing the formation of Ayatollah Javadi Amoli’s theological-political outlook]. Āyinih-ʾi Maʿrifat, 24(3), 1-22. [In Persian]
Bengtsson, J. (1403 H.sh./2024). Sāzukār-i ḥizbī [Party mechanisms] (Z. Raḥīmī, Trans.). Tehran: Intishārāt-i Ḥizb-i Irādih-ʾi Millat. [In Persian]
Bihishtī, S. M. (1392 H.sh./2013). Ḥaqq wa bāṭil [Right and wrong]. Tehran: Nashr-i Buqʿah. [In Persian]
Duverger, M. (1954). Political parties: Their organization and activity in the modern state. Wiley.
Duverger, M. (n.d.). Aḥzāb-i siyāsī [Political parties] (R. ʿUlūmī, Trans.). [In Persian]
Farāhangī, M. (1387 H.sh./2008). Farhang-i ʿArabī-Fārsī [Arabic-Persian dictionary] (Vol. 2). Tehran: Intishārāt-i Islāmī. [In Persian]
Fīrḥī, D. (1396 H.sh./2017). Fiqh wa ḥukmrānī-yi ḥizbī [Jurisprudence and party governance]. Tehran: Nashr-i Ney. [In Persian]
Ghaffārī Marandī, S. (1395 H.sh./2016). Taḥawwulāt-i tārīkhī dar shaklgīrī-yi taḥazzub dar paszamīnih-ʾi Īrān [Historical developments in the formation of partisanship in Iran’s background]. [n.p.]: Sabz Rāyān Gustar. [In Persian]
Ghaffārī, A. (1400 H.sh./2021). Taḥlīl-i ḥizb wa taḥazzub dar tārīkh-i muʿāṣir-i Īrān [An analysis of party and partisanship in contemporary Iranian history]. Qom: Dānishgāh-i Bāqir al-ʿUlūm. [In Persian]
Ḥājī Karīm Naẓarī, J. (1384 H.sh./2005). Taḥazzub wa tashakkul [Partisanship and organization]. Tehran: Naẓarī. [In Persian]
Ḥaydarī, M. (1398 H.sh./2019). Darāmadī bar jāmiʿahshināsī-yi taḥazzub dar Īrān-i baʿd az inqilāb-i Islāmī [An introduction to the sociology of partisanship in post-Islamic Revolution Iran]. [n.p.]: Nigāristān-i Andīshih. [In Persian]
Ibn Fāris, A. ibn F. (n.d.). Muʿjam Maqāyīs al-Lughah (Vol. 2, p. 55) (ʿA. S. M. Hārūn, Ed.). [In Arabic]
Iravānī, M. (1388 H.sh./2009). Taḥazzub wa tawsiʿih-ʾi siyāsī dar Īrān [Partisanship and political development in Iran]. Tehran: Nashr-i ʿIlm. [In Persian]
IRNA. (1378 H.sh./1999). Guzārish-i sukhanrānīhā-yi Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī dar mawżūʿ-i falsafih-ʾi siyāsī-yi Islām wa taḥazzub [Report on Ayatollah Mesbah Yazdi’s statements on the philosophy of political Islam and partisanship]. Retrieved from https://www.irna.ir/ [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1376 H.sh./1997). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm [Tasnīm: Exegesis of the Holy Quran] (Vol. 1). Qom: Markaz-i Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1378 H.sh./1999). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 1). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1380 H.sh./2001). Sukhanrānīhā wa payāmhā [Speeches and messages]. Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1380 H.sh./2001). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 2). Qom: Markaz-i Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1382 H.sh./2003). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 2). Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1383a H.sh./2004a). Dīnshināsī [Religious studies] (M. R. Muṣṭafāpūr, Ed.; 3rd ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1383b H.sh./2004b). Nisbat-i dīn wa dunyā [The relation between religion and the world] (A. R. Rūghanī Muwaffaq, Ed.; 3rd ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1384 H.sh./2005). Ḥayāt-i ḥaqīqī-yi insān dar Qurʾān [True human life in the Quran] (Tafsīr-i Mawḍūʿī, Vol. 15, 2nd ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1384b H.sh./2005b). Tafsīr-i insān bih insān [Interpretation of man by man] (M. H. Ilāhīzādih, Ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1385 H.sh./2006). Surūsh-i hidāyat [The fountain of guidance] (Collection of messages of Ayatollah Javadi Amoli) (S. M. Ṣādiqī, Ed.; Vol. 2). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1386 H.sh./2007). Falsafih-ʾi ḥuqūq-i bashar [Philosophy of human rights] (S. A. Ḥusaynī Ẕarfā, Ed.; 5th ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1386 H.sh./2007). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 7). Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1386a H.sh./2007a). Sarcheshmih-ʾi andīshih [The source of thought] (Vol. 4, 2nd ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1386b H.sh./2007b). Sharīʿat dar āyinih-ʾi maʿrifat [Shariʿah in the mirror of knowledge] (Ḥ. Pārsāniyā, Ed.; 5th ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1386c H.sh./2007c). Manzilat-i ʿaql dar handasih-ʾi maʿrifat-i dīnī [The status of reason in the geometry of religious knowledge] (A. Vāʿiẓī, Ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1387 H.sh./2008). Imām Mahdī: Mawjūd-i mawʿūd [Imam Mahdi: The promised existent] (3rd ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1387a H.sh./2008a). Mihr-i ustād: Sīrih-ʾi ʿilmī wa ʿamalī-yi Ustād Javādī Āmulī [The affection of the master: Scientific and practical biography of Professor Javadi Amoli] (4th ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1387b H.sh./2008b). Intiẓār-i bashar az dīn [Humanity’s expectation from religion] (M. R. Muṣṭafāpūr, Ed.; 5th ed.). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1388 H.sh./2009). Adab-i fanā-yi muqarrabān [Adab-e Fanā-ye Maqarraban] (M. Ṣafāyī, Ed.; Vol. 6). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1388 H.sh./2009). Nasīm-i andīshih [Nasim-e Andisheh] (S. M. Ṣādiqī, Ed.; Vol. 3). Qom: Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1388b H.sh./2009b). Tafsīr-i mawḍūʿī-yi Qurʾān: Jāmiʿih dar Qurʾān [Thematic interpretation of the Quran: Society in the Quran] (M. Khalīlī, Ed.; 2nd ed., Vol. 17). Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1389 H.sh./2010). Wilāyat-i faqīh; wilāyat-i faqāhat wa ʿadālat [Guardianship of the jurist: Guardianship of jurisprudence and justice]. Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1390 H.sh./2011). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 15). Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1391 H.sh./2012). Mafātīḥ al-Ḥayāt. Qom: Bunyād-i Bayn al-Milalī-yi ʿUlūm-i Waḥyānī-yi Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1395 H.sh./2016). Wilāyat-i faqīh; wilāyat-i faqāhat wa ʿadālat. Qom: Markaz-i Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1397 H.sh./2018). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 14). Qom: Markaz-i Nashr-i Isrā. [In Persian]
Javādī Āmulī, ʿA. (1398 H.sh./2019). Tasnīm: Tafsīr-i Qurʾān-i Karīm (Vol. 14). Qom: Markaz-i Nashr-i Isrā. [In Persian]
Jāvid, F. (1393 H.sh./2014). Bunyādhā-yi andīshih-ʾi siyāsī-yi mudirn [Foundations of modern political thought] (Fīrūzmand, Trans.). Tehran: Āgāh. [In Persian]
Kabūtīr, M. (1392 H.sh./2013). Taḥazzub wa guftumān-i siyāsī dar Īrān [Partisanship and political discourse in Iran]. Tehran: Pizhūhishkadih-ʾi ʿUlūm-i Insānī. [In Persian]
Kākūʾī Dīnkī, ʿI. (1400 H.sh./2021). Taḥazzubgarāyī [Party-oriented politics]. Tehran: Bih Andīsh. [In Persian]
Katz, R. S., & Mair, P. (1995). Changing models of party organization and party democracy: The emergence of the cartel party. Party Politics, 1(1), 5-28. doi: 10.1177/1354068895001001001
Khabar Online. (1388 H.sh./2009). Guzārish-i muṣāḥibih wa bayānāt-i Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī dar mawżūʿ-i taḥazzub wa qudratṭalabī [Report of the interview and statements of Ayatollah Mesbah Yazdi on the subject of partisanship and power-seeking]. Retrieved from https://www.khabaronline.ir/ [In Persian]
 
Khāmenehʾī, S. ʿA. (1359 H.sh./1980). Waḥdat wa taḥazzub-i ḥizbī [Unity and party partisanship]. Tehran: Ḥizb-i Jumhūrī-yi Islāmī, Markaz-i Markazī. [In Persian]
Khūsh Bayān Sarvistānī, A., & Māhir, M. (1395 H.sh./2016). Barrasī-yi jāygāh-i taḥazzub dar andīshih-ʾi Shahīd Bihishtī [An examination of the position of partisanship in the thought of Martyr Beheshti]. Muṭāliʿāt-i ʿUlūm-i Siyāsī, Ḥuqūq wa Fiqh, 2(2/1), 1-6. [In Persian]
Kuhn, B. (n.d.). Mabānī-yi jāmiʿahshināsī [Foundations of sociology] (M. S̱alās̱ī, Trans.). Tehran: Intishārāt-i Farhang-i Muʿāṣir. [In Persian]
LaPalombara, J., & Weiner, M. (1966). Political parties and political development. Princeton University Press.
Majtabīzādih, ʿA. (1389 H.sh./2010). Andīshih-ʾi siyāsī-yi Ḥaḍrat-i Āyatullāh Javādī Āmulī [Political thought of His Eminence Ayatollah Javadi Amoli] (Master’s thesis). Dānishgāh-i ʿUlūm wa Maʿārif-i Qurʾān-i Karīm, Qom. [In Persian]
Majtabīzādih, ʿA. (1399 H.sh./2020). Andīshih-ʾi siyāsī-yi Ḥaḍrat-i Āyatullāh Javādī Āmulī bar asās-i naẓariyyih-ʾi buḥrān [Political thought of His Eminence Ayatollah Javadi Amoli based on crisis theory] (Master’s thesis). Dānishgāh-i Bāqir al-ʿUlūm, Qom. [In Persian]
Masʿūdnīyā, Ḥ. (1382 H.sh./2003). Darāmadī bar chālīshhā-yi taḥazzub wa payāmadhā-yi ān dar Īrān [An introduction to the challenges of partisanship and its consequences in Iran]. Rāhburd, 11(3), 138-150. [In Persian]
Mendras, H., & Gurvitch, G. (1354 H.sh./1975). Mabānī-yi jāmiʿahshināsī [Foundations of sociology] (B. Parhām, Trans.). Tehran: Intishārāt-i Amīr Kabīr. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1393 H.sh./2014). [Bayānāt dar rūznāmih-ʾi Sharq, 4 Shahrīvar 1393, mawżūʿ-i taḥazzub az nigāh-i Miṣbāḥ Yazdī] [Statements in Shargh newspaper, August 26, 2014, on partisanship from Mesbah Yazdi’s perspective]. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1393 H.sh./2014, 11 Bahman). Taʿāwun bar kār-i khayr muʾayyad-i Islām ast; khwāh ʿunwān-i ḥizb dāshtih bāshad yā khayr [Cooperation in good deeds is approved by Islam, whether under the title of a party or not]. Pāygāh-i Iṭṭilāʿrasānī-yi Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī. Retrieved from https://mesbahyazdi.ir/az/node/5411 [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1396 H.sh./2017). [Bayānāt dar mawżūʿ-i mudil-i ḥizbī wa naqd-i taḥazzub-i gharbī] [Statements on the party model and critique of Western partisanship]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī wa Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Muʿīn, M. (1388 H.sh./2009). Farhang-i Muʿīn [Muʿīn dictionary]. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian]
Mūminī Rād, ʿA. (1379 H.sh./2000). Pīshīnih wa mabānī-yi taḥazzub dar Īrān wa Islām [Background and foundations of partisanship in Iran and Islam]. Kitāb-i Māh, 36-37, 23-24. [In Persian]
Mūsawī Muqaddam, R. (1385 H.sh./2006). Āzādīhā-yi ijtimāʿī dar nigāh-i Shahīd Bihishtī [Social freedoms in the view of Martyr Beheshti]. Muṭāliʿāt-i Inqilāb-i Islāmī, 2(4-5), 171-187. [In Persian]
Naḍarī, M. (1400 H.sh./2021). Taḥlīl-i intiqādī-yi mabānī-yi naẓariyyih-ʾi āzādī dar dīdgāh-i Āyzāyā Birlīn (bā taʾkīd bar ārā-yi ʿAllāmih Javādī Āmulī) [A critical analysis of the foundations of the theory of freedom in Isaiah Berlin’s view (with emphasis on the opinions of ʿAllāmih Javadi Amoli)]. Siyāsat-i Mutāʿaliyah, 9(33), 27-46. [In Persian]
Naqībzādih, A. (1397 H.sh./2018). Aḥzāb-i siyāsī wa gurūhhā-yi dhī nufūdh [Political parties and influential groups]. Tehran: Qūmis. [In Persian]
Naṣrī Ashrāfī, J. (1399 H.sh./2020). Dānishnāmih-ʾi Tabaristān wa Māzandarān (Vol. 3). Tehran: Nashr-i Ney. [In Persian]
Rāghib Iṣfahānī, Ḥ. ibn M. (1412 AH/1992). Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān. Beirut: Dār al-ʿIlm. [In Arabic]
Rajanews. (1388 H.sh./2009). [Guzārish-i bayānāt-i Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī dar mawżūʿ-i Ḥizbullāh wa Ḥizb al-Shayṭān] [Report on Ayatollah Mesbah Yazdi’s statements on the Party of God and the Party of Satan]. [In Persian]
Rajanews. (1388 H.sh./2009, 14 Shahrīvar). Matn-i kāmil-i sukhanrānīhā-yi Āyatullāh Miṣbāḥ: Żarūrat-i pizhūhish darbārih-ʾi mudil-i irtibāṭī [Full text of Ayatollah Mesbah’s statements: The necessity of research on the communicative model]. Retrieved from https://www.rajanews.com/news/20354 [In Persian]
Ṣādiqī, R. (1403 H.sh./2024). Āsībshināsī-yi taḥazzub dar bistār-i farhang-i siyāsī-yi Īrān [Pathology of partisanship in the context of Iran’s political culture]. Rasht: Intishārāt-i Dawlatmard. [In Persian]
Sajjādī, ʿA. Q. (1382 H.sh./2003). Mabānī-yi taḥazzub dar andīshih-ʾi siyāsī-yi Islām [Foundations of partisanship in Islamic political thought]. Qom: Būstān-i Kitāb. [In Persian]
Sālimī Qumṣarī, M. (1386 H.sh./2007). Mawāniʿ-i farhangī-yi taḥazzub dar Īrān (dawrih-ʾi awwal-i taḥazzub, 1288-1304 H.sh.) [Cultural obstacles to partisanship in Iran (the first period of partisanship, 1909-1925)]. Faṣlnāmih-ʾi ʿUlūm-i Ijtimāʿī, (37), 39-71. [In Persian]
Sardārniyā, Kh. (1393 H.sh./2014). Taḥlīl-i jāmiʿahshinākhtī-yi nahādinih nashudan wa nākāmī-yi taḥazzub dar Īrān az inqilāb-i mashrūṭih tā bih imrūz [A sociological analysis of the non-institutionalization and failure of partisanship in Iran from the Constitutional Revolution to the present]. Pizhūhishhā-yi Tārīkhī, 6(4), 43-56. [In Persian]
Sartori, G. (1976). Parties and party systems: A framework for analysis. Cambridge University Press.
Shāhidī, M. (1401 H.sh./2022). *Taḥazzub wa siyāsatwarzī-yi ḥizbī dar Īrān (1285-1368 H.sh.)* [Partisanship and partisan politics in Iran (1906-1989)]. Tehran: Pizhūhishkadih-ʾi Imām Khumaynī wa Inqilāb-i Islāmī. [In Persian]
Skinner, Q. (1969). Meaning and understanding in the history of ideas. History and Theory, 8(1), 3-53.
Sulaymānī, A. (1395 H.sh./2016). Ḥizb wa taḥazzub dar Īrān [Party and partisanship in Iran]. Tehran: Nashr-i Tīsā. [In Persian]
Tabrīzniyā, Ḥ. (1371 H.sh./1992). ʿIlal-i nāpāydārī-yi aḥzāb-i siyāsī dar Īrān [Causes of instability of political parties in Iran]. Tehran: Markaz-i Nashr-i Bayn al-Milal. [In Persian]
Ṭaḥān Naẓīf, H., & Dārīvand, M. Ṣ. (1402 H.sh./2023). Taḥlīl-i mafhūm wa abʿād-i “qānūn” dar purtuw-i andīshihhā-yi Shahīd Āyatullāh Dr. Bihishtī [Analysis of the concept and dimensions of “law” in the light of the thoughts of Martyr Ayatollah Dr. Beheshti]. Pizhūhishnāmih-ʾi Ḥuqūq-i Islāmī, 24(1), 1-33. [In Persian]
Ṭaḥān Naẓīf, H., & Dārīvand, M. Ṣ. (1402 H.sh./2023). Wākāwī-yi jāygāh-i ḥizb wa āzādī-yi taḥazzub dar niẓām-i Islāmī bā taʾkīd bar andīshih-ʾi Shahīd Bihishtī [Exploring the position of party and freedom of partisanship in the Islamic system with emphasis on the thought of Martyr Beheshti]. Ḥukūmat-i Islāmī, 28(4), 143-172. [In Persian]
Tehrānī, M. M. (1389 H.sh./2010, 28 Tīr). Bāzkhwānī-yi mawāqiʿ-i ṣarīḥ-i Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī dar mawrid-i taḥazzub [Rereading Ayatollah Mesbah Yazdi’s explicit positions on partisanship]. Mashriq News. Retrieved from https://www.mashreghnews.ir/news/756/ [In Persian]
Ware, A. (1996). Political parties and party systems. Oxford University Press.
Yazdānpanāh Lamūkī, T. (1387 H.sh./2008). Tārīkh-i Māzandarān-i bāstān (Vol. 3). Tehran: Nashr-i Chashmih. [In Persian]
Yūsufī, J., Ṭālibī Dārābī, B., & Baygdalī, ʿA. (1403 H.sh./2024). Taḥazzub wa sarmāyih-ʾi maʿnawī dar Īrān baʿd az inqilāb [Partisanship and spiritual capital in post-revolutionary Iran]. Siyāsat-i Mutāʿaliyah, 11(2), 55-78. [In Persian]
Ẕūlfaqārī, M. (1391 H.sh./2012). Ḥizb az manẓar-i andīshih-ʾi siyāsī-yi Islāmī: Rūykard-i kalāmī, fiqhī wa falsafī [Party from the perspective of Islamic political thought: A theological, jurisprudential, and philosophical approach]. Maʿrifat, 21(172), 47-68. [In Persian]

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار