پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 A Strategic Model for Childbearing from the Perspective of Imam Ali (AS) مدل راهبردی فرزندآوری از منظر امام علی (ع) 7 61 2541 10.30471/soci.2026.11397.2115 FA زینب شمس دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسنده مسئول) 0000-0002-6984-6552 حسین ستار دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران Journal Article 2025 09 29 Extended Abstract Introduction and Objectives: The decline in birth rates, due to its extensive consequences across economic (reduction of workforce, pressure on the social security system), security (weakening of national power), cultural (diminution of the family institution and fading of family ties), and social (increased elderly isolation, individualism) dimensions, is one of the macro-issues facing many countries (including Iran). The continuation of this declining trend creates unresolved structural crises. Among the reasons for this issue is the change in people’s attitudes toward childbearing, which is largely based on external and non-indigenous models. Some individuals, influenced by modern culture, consider children an obstacle to the scientific and economic growth of parents and even question the necessity of having children. The conventional solutions provided have generally failed to yield desirable outcomes, primarily due to their lack of alignment with the cultural and belief-based foundations of society. In contrast, the thoughts of the Infallibles (AS), as a rich treasury of divine guidance, can serve as a solid foundation for designing endogenous and efficient models. This research, focusing on the tradition and narrations of Imam Ali (AS), aims to extract a comprehensive and strategic model for childbearing. The focus on Imam Ali (AS) is not merely due to his lineage, but because of his comprehensiveness in the fields of governance, judgment, education, and addressing the society’s practical challenges. His narrations, as the experience of lived governance, constitute a rich source for extracting a practical model that answers the gap in indigenous models and aligns with Islamic-Iranian values. The main objective of this research is to formulate a childbearing model from his perspective. The main research question is: What is this model? The secondary question focuses on identifying the components of the paradigmatic pattern (including causal conditions, contextual conditions, intervening conditions, core phenomenon, strategic actions, and consequences) in his intellectual system. Research Method: This research is fundamental in nature and conducted using a qualitative method. To discover the model, the Grounded Theory (GT) method was used, applying Strauss and Corbin’s systematic approach. The statistical population of the research consisted of the four major Shia hadith books. By searching for relevant keywords, 38 narrations attributed to Imam Ali (AS) were collected. After removing duplicate and irrelevant cases, finally 18 narrations were analyzed as the final data. The analysis process was carried out in three stages of open, axial, and selective coding with the help of MAXQDA software. In open coding, 34 basic codes were extracted from the narration texts. In the axial coding stage, these codes were categorized into six categories of the paradigmatic pattern, and the relationships between them were mapped. The axial coding process was conducted in such a way that for each of the 18 final narrations, six paradigmatic categories (causal, contextual, intervening, core, strategic, and consequence) were specified separately: Core Phenomenon: The fundamental idea around which other components are built. Contextual Conditions: The environmental, social, historical, cultural, etc., context in which the ruling was issued. Causal Conditions: The main driver and factor that causes the action to occur. Strategic Actions: Theoretical actions or responses taken. Intervening Conditions: Facilitating and inhibiting factors that have influenced the formation of action by strengthening or weakening them. Consequences: The results and outputs obtained from the implementation of strategies. This approach allowed for the precise tracking of causal relationships and the mutual influence of categories. Then, 83 axial codes were clustered in a coherent table. Finally, in selective coding, the central core of the model was identified. To validate the findings, the four criteria of Guba and Lincoln (credibility, transferability, confirmability, and dependability) were used, along with the strategies of “presenting to the Quran and other narrations of the Infallibles (AS)” and “consulting with experts.” Results: Data analysis led to the extraction of a comprehensive model with the central core of “Multidimensional Valuation of Childbearing.” This model was presented in the form of a six-dimensional paradigmatic pattern, showing that childbearing in the view of Imam Ali (AS) is not a unidimensional phenomenon and forms through a complex interaction of various factors. Seven main themes were extracted from the data, which are classified into four macro-dimensions: Biological Dimension: With the theme of “Sanctity and Rightfulness of Fetal Life.” Legal-Identity Dimension: Including the themes of “Protection of Lineage and Prevention of Social Exclusion,” “Reproductive Justice,” and “Consolidation of the Newborn’s Social Rightfulness from Birth.” Structural-Social Dimension: Comprising the theme of “Legal and Economic Support for Pregnant Women/Mothers.” Cultural-Spiritual Dimension: Including the themes of “Correction of Misconceptions” and “Divine Meaning-Making for Children and Childbearing.” Each of the seven main themes forms a specific support system. For example, the theme of “Reproductive Justice” responds to the causal condition of male biological disorder and leads to the consequence of “Continuation of the Lineage through the Realization of Women’s Rights” through the strategic action of “Granting the Right of Dissolution to the Woman.” This intertwined network demonstrates the wisdom and foresight of the Alavi model. The findings indicate that Imam Ali (AS), through strategic actions in three spheres—jurisprudence-law (such as determining fetal diyah, guaranteeing maintenance), culture-society (correcting prevalent misconceptions and beliefs), and science-medicine (such as the permissibility of medical intervention to save the fetus)—aimed to create consequences such as preserving human dignity, achieving social justice, continuing the lineage, and strengthening spiritual motivations for childbearing. Discussion and Conclusion: The obtained model shows that, from the perspective of Imam Ali (AS), childbearing is not merely a biological action, but a strategic, cultural, and legal action whose ultimate goal is the continuation of human life with dignity and within the framework of social justice. Unlike common unidimensional models, this model adopts a holistic, systematic, and dignity-oriented approach. The findings of this research can provide a valuable theoretical framework for revising Iran’s demographic policies. The applicability of this model requires the formulation of integrated policies in four areas: (1) Strengthening biological protection through the development of reproductive health services, (2) Consolidating legal-identity protection by guaranteeing protective laws for children and families, (3) Providing sustainable structural-social support for mothers (job security, economic security), and (4) Implementing cultural-spiritual programs to reconstruct the positive discourse regarding the status of the family and meaning-making for childbearing. This model conveys a strategic message to policymakers: Success in increasing the population requires moving beyond temporary economic incentives and simultaneously addressing intellectual foundations (correcting attitudes), legal structures (legal security), and institutional support (social security). In other words, “Childbearing with Dignity” must become the dominant discourse of macro-policies. Consequently, an effective demographic policy must go beyond short-term incentives and focus on reconstructing the cultural, legal, and structural foundations effective in the decision to childbear. It is suggested that future research model this subject from the perspective of other Infallibles (AS) to obtain a more comprehensive image of the Islamic model of childbearing. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: کاهش نرخ موالید به‌دلیل پیامدهای گسترده‌ در ابعاد اقتصادی (کاهش نیروی کار، فشار بر نظام تأمین اجتماعی)، امنیتی (تضعیف قدرت ملی)، فرهنگی (فروکاست نهاد خانواده و کمرنگ شدن روابط خانوادگی) و اجتماعی (افزایش انزوای سالمندان، فردگرایی) یکی از مسائل کلان بسیاری از کشورها (از جمله ایران) است؛ زیرا تداوم روند کاهشی جمعیت، بحران‌های ساختاری غیرقابل‌جبرانی ایجاد می‎نماید. از جمله دلایل این مسئله تغییر نگرش افراد به فرزندآوری است که عمدتاً مبتنی بر الگوهای برون‌زا و غیربومی می‎باشد. برخی افراد تحت‌تأثیر فرهنگ مدرن، فرزند را مانعی برای رشد علمی و اقتصادی والدین تلقی می‎نمایند و حتی ضرورت وجود فرزند را زیر سؤال می‎برند. راهکارهای متعارف ارائه‌شده، غالباً به‌دلیل عدم انطباق با مبانی فرهنگی-اعتقادی جامعه، برونداد مطلوبی نداشته‌اند. در مقابل، اندیشه معصومینb به‌عنوان گنجینه‌ای غنی از رهنمودهای الهی، می‌تواند پایه‌ای مستحکم برای طراحی الگوهای درون‌زا و کارآمد باشد. این پژوهش با تمرکز بر سیره و روایات حضرت علیj درصدد است تا مدلی جامع و راهبردی برای فرزندآوری استخراج نماید. تمرکز بر امام علیj نه صرفاً به‌دلیل انتساب، بلکه به‌دلیل جامعیت ایشان در حوزه‌های حکمرانی، قضاوت، تعلیم و تربیت و مواجهه با چالش‌های عینی جامعه است. روایات ایشان به‌مثابه تجربه زیسته حکومتی، منبعی غنی برای استخراج مدلی کاربردی محسوب می‌شود که پاسخگوی خلأ الگوهای بومی و هماهنگ با ارزش‌های اسلامی-ایرانی است. هدف اصلی پژوهش، تدوین مدل فرزندآوری از منظر آن حضرت است. سؤال اصلی تحقیق این است که این مدل چگونه است و سؤال فرعی به شناسایی اجزای الگوی پارادایمی (شامل شرایط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، پدیده اصلی، کنش‌های راهبردی و پیامدها) در منظومه فکری ایشان می‌پردازد. روش تحقیق: این پژوهش از نوع بنیادی و با روش کیفی انجام شده است. برای کشف مدل، از روش نظریه داده‌بنیاد (GT) با کاربست رهیافت نظام‌مند استراوس و کوربین استفاده شد. جامعه آماری تحقیق، کتب اربعه حدیثی شیعه بود و با جستجوی کلیدواژه‌های مرتبط، ۳۸ روایت منسوب به امام علیj گردآوری شد. پس از حذف موارد تکراری و نامرتبط، نهایتاً ۱۸ روایت به‌عنوان داده‌های نهایی تحلیل شدند. فرایند تحلیل در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی با کمک نرم‌افزار MAXQDA انجام شد. در کدگذاری باز، ۳۴ کد پایه از متون روایات استخراج شد. در مرحله کدگذاری محوری، این کدها در قالب مقولات شش‌گانه الگوی پارادایمی دسته‌بندی و ارتباط بین آنها ترسیم شد. فرایند کدگذاری محوری به‌گونه‌ای انجام شد که برای هر یک از ۱۸ روایت نهایی، شش مقوله پارادایمی (علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، اصلی، راهبردی و پیامد) به شرح زیر به‌طور مجزا مشخص شد. پدیده اصلی: ایدۀ بنیادی که بقیه مؤلفه‌ها حول آن ساخته می‌شوند؛ شرایط زمینه‎ای: بافت و زمینه‌های محیطی، اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و غیره که قول در آن صادر شده؛ شرایط علّی: محرک اصلی و عاملی که سبب بروز کنش می‌شود؛ کنش‎های راهبردی: اقدامات یا پاسخ‌های نظری صورت گرفته؛ شرایط مداخله‎گر: عوامل تسهیل ‌کننده و بازدارنده که با تقویت و تضعیف‎شان بر شکل‌گیری کنش تأثیر داشته‎اند؛ پیامدها: نتایج و بروندادهای حاصل اجرای راهبردها. این رویکرد امکان ردیابی دقیق ارتباط علّی و تأثیر متقابل مقولات را فراهم کرد. سپس ۸۳ کد محوری در جدولی منسجم خوشه‌بندی شدند. در نهایت و در کدگذاری گزینشی، هسته مرکزی مدل مشخص شد. جهت اعتبارسنجی یافته‌ها از معیارهای چهارگانه گوبا و لینکلن (باورپذیری، انتقال‌پذیری، تأییدپذیری و اطمینان‌پذیری) و راهکارهای «عرضه به قرآن و روایات دیگر معصومینb» و «نظرخواهی از خبرگان» استفاده شد. نتایج: تحلیل داده‌ها به استخراج مدلی جامع با هسته مرکزی «ارزش‌گذاری چندبُعدی بر فرزندآوری» منجر شد. این مدل در قالب یک الگوی پارادایمی شش‌بعدی ارائه شد که نشان می‌دهد فرزندآوری در نگاه امام علیj پدیده‌ای تک‌بعدی نبوده و در تعامل پیچیده‌ای از عوامل مختلف شکل می‌گیرد. هفت مضمون اصلی از داده‌ها استخراج شد که در چهار بُعد کلان دسته‌بندی می‌شوند: بُعد زیستی: با مضامین «قداست و حق‌مندی حیات جنین»؛ بُعد حقوقی-هویتی: شامل مضامین «صیانت از نسب و جلوگیری از طرد اجتماعی»، «عدالت باروری» و «تثبیت حق‌مندی اجتماعی نوزاد از بدو تولد»؛ بُعد ساختاری-اجتماعی: مشتمل بر مضمون «حمایت حقوقی و اقتصادی از زنان باردار/مادران»؛ بُعد فرهنگی-معنوی: دربرگیرنده مضامین «اصلاح باورهای نادرست» و «معنابخشی الهی به فرزند و فرزندآوری». هریک از هفت مضمون اصلی، منظومه حمایتی ویژه‌ای را تشکیل می‌دهد. به‌عنوان‌نمونه، مضمون «عدالت باروری» پاسخ به شرایط علّی اختلال زیستی مرد است و از طریق کنش راهبردی «اعطای حق فسخ به زن» به پیامد «تداوم نسل با احقاق حق زن» می‌انجامد. این شبکه درهم‌تنیده نشان‌دهنده هوشمندی و آینده‌نگری مدل علوی است. یافته‌ها حاکی از آن است که امام علیj با کنش‌های راهبردی در سه عرصه فقهی-حقوقی (مانند تعیین دیه جنین، تضمین نفقه)، فرهنگی-اجتماعی (اصلاح نگرش‌ها و باورهای نادرست رایج) و علمی-پزشکی (مانند جواز اقدام پزشکی برای نجات جنین)، در پی ایجاد پیامدهایی همچون حفظ کرامت انسان، تحقق عدالت اجتماعی، استمرار نسل و تقویت انگیزه‌های معنوی برای فرزندآوری بوده‌اند. بحث و نتیجه‎گیری: مدل به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که از منظر امام علیj، فرزندآوری صرفاً یک کنش زیستی نیست، بلکه کنشی استراتژیک، فرهنگی و حقوقی است که هدف نهایی آن، استمرار حیات انسانی با کرامت و در چهارچوب عدالت اجتماعی است. این مدل برخلاف الگوهای تک‌بعدی رایج، رویکردی کل‌نگر، نظام‌مند و کرامت‌محور دارد. یافته‌های این پژوهش می‌تواند چهارچوب نظری ارزشمندی برای بازنگری در سیاست‌های جمعیتی ایران فراهم کند. کاربردی‌سازی این مدل مستلزم تدوین سیاست‌هایی یکپارچه در چهار حوزه است: 1. تقویت صیانت زیستی از طریق توسعه خدمات سلامت باروری؛ 2. تحکیم صیانت حقوقی-هویتی با تضمین قوانین حمایتی از کودک و خانواده؛ 3. ارائه حمایت‌های ساختاری-اجتماعی پایدار از مادران (امنیت شغلی، اقتصادی)، و 4. اجرای برنامه‌های فرهنگی-معنوی برای بازسازی گفتمان مثبت درباره منزلت خانواده و معنابخشی به فرزندآوری. این مدل حاوی پیامی راهبردی برای سیاست‌گذاران است: موفقیت در افزایش جمعیت مستلزم فراتر رفتن از مشوق‌های مقطعی اقتصادی و پرداختن همزمان به بنیان‌های فکری (اصلاح نگرش)، ساختارهای حقوقی (امنیت قانونی) و حمایت‌های نهادی (تأمین اجتماعی) است. به عبارت دیگر، باید «فرزندآوری با کرامت» به گفتمان مسلط سیاست‌های کلان تبدیل شود. در نتیجه، سیاست مؤثر جمعیتی باید از سطح مشوق‌های کوتاه‌مدت فراتر رفته و بر بازسازی بنیان‌های فرهنگی، حقوقی و ساختاری موثر بر تصمیم به فرزندآوری متمرکز شود. پیشنهاد می‌گردد پژوهش‌های آتی به مدل‌سازی این موضوع از منظر دیگر معصومینb بپردازند تا تصویر جامع‌تری از الگوی اسلامی فرزندآوری حاصل آید.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2541_68b6590d0ba260cb1716f546b5e4fad2.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 Qualitative Study of Religiosity as a Field of Value Negotiation: An Analysis of Lived Experience of Female Students Based on Schwartz’s Theory of Basic Values (Case Study: Islamic Azad University, Isfahan Branch) مطالعه کیفی دینداری به مثابه میدان چانه زنی ارزشی؛ تحلیل تجربه زیستۀ دانشجویان دختر براساس نظریه ارزشهای شوارتز (مورد مطالعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان) 63 99 2551 10.30471/soci.2026.11943.2175 FA زهرا آبیار استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران (نویسنده مسئول). جعفر شانظری استاد،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0002-7550-4698 Journal Article 2026 04 07 Extended Abstract Introduction and Objectives: In the contemporary world, the younger generation—particularly university students—find themselves at a complex crossroads between religious traditions and modern values, which significantly influence their religiosity. This generation, within today’s social and cultural context, strives to establish a balance between prevailing traditional values and emerging individual and collective aspirations. The internal dialectic among youth between commitment to religiosity and acceptance of modern lifestyles paints a multilayered and complex picture of their religious identity and its relationship with life choices. Examining this issue is of great importance, as a precise understanding of how religiosity intersects with a generation’s lifestyle can assist cultural, educational, and social planners in developing policies congruent with the realities of youth. The present study, utilizing Schwartz’s theoretical framework of basic values—one of the most reputable constructs in value studies—seeks to deeply analyze the relationship between the experience of religiosity and the lifestyle choices of university students in a selected sample. The main objective is to identify fundamental themes and mechanisms through which the younger generation navigates the field of value tensions, as well as to provide a cognitive map of generational fault lines and their coping strategies. Specifically, this study investigates how religious values and social norms coexist and align with individual orientations or lead to conflict, and how this conflict is reflected in behaviors and life choices. Moreover, the research aims to demonstrate that religiosity for the young generation has become an active project for adapting and integrating different value systems, rather than merely an imposed or traditionally restrictive matter. Methods: This research was conducted as a qualitative study using thematic analysis, a well-established method in humanities and social sciences. Data were collected through semi-structured interviews, with 12 key questions designed to examine the experience of religiosity and the impact of values on life choices. Over 200 undergraduate female students from Islamic Azad University, Isfahan Branch, participated in this research, and their responses were meticulously recorded and categorized. Data were analyzed using inductive coding, meaning concepts and categories were derived from the data without prior assumptions or hypotheses. Data processing included careful reading of interview transcripts, extraction of initial codes, development of themes, and final organization according to Schwartz’s theoretical framework, which encompasses ten value dimensions each representing a set of beliefs and motivations. This approach allowed for a systematic uncovering of relationships between values, religiosity, and lifestyle. To maintain validity, multiple measures were employed, including data triangulation, peer review, and ensuring accuracy and reliability of analyses. The combination of a substantial number of participants and rigorous qualitative methodology enabled the study to provide a realistic and reliable depiction of the current situation. Results: The analysis of collected data revealed seven pervasive themes regarding the relationship between the experience of religiosity and lifestyle choices. First, self-transcendence was identified as the main foundational axis of students’ religiosity; they experienced religiosity as a moral and spiritual role related to personal excellence and character development. Second, part of their spirituality had an affective nature, emphasizing feelings of closeness and heartfelt commitment to religion. Third, tradition preservation was a significant theme, encompassing adherence to religious-social values expected by society. Nonetheless, these values conflicted with the fourth theme, practical negotiation—a strategy whereby students try to reconcile traditional values with personal and modern desires. Practical negotiation is essentially a process in which youth attempt to balance through personal flexibility and creativity. Fifth, openness to change emerged as a desire for innovation, independence, and personal advancement, which stood in opposition to tradition preservation. Sixth, self-expansion indicated aspirations for personal growth, realization of ambitions, and social development. Seventh, resistance to social control represented a desire to maintain independence from external pressures concerning domains such as religiosity. These findings demonstrate that students exist in a tension between adherence to religious teachings and traditional values on one side, and modern values emphasizing independence and flexibility on the other. The dominant strategy among this generation is the integration of these conflicting systems through intelligent negotiation, enabling them to preserve their religious identity while simultaneously reducing its constraints. Additionally, viewing religiosity as a dynamic project—wherein ethical and spiritual values replace superficial and imposed forms of tradition—is recognized as a key outcome of this research. Discussion and Conclusion: The present analyses indicate that the religiosity of young university students forms in a space of interaction and conflict among diverse values, primarily based on the dual opposition of tradition preservation and openness to change. This finding provides a deeper and more coherent interpretation of the common notion of the religion-modernity dichotomy, showing that the conflict is not merely between “religion” and “worldliness” but rather within competing value systems themselves. According to the results, youth employ an effective and active strategy of integration and negotiation to cope with these structural tensions, reflecting dynamism in their religious identity. Religiosity for them is not merely a rigid and limiting tradition but a meaningful and ethical project aimed at self-transcendence. The approach whereby individuals seek to balance respect for religious norms with the desire for personal independence establishes a significant distinction that may serve as a guide for cultural and religious policies. From a policymaking perspective, the results emphasize that programs promoting religiosity should lean toward enhancing ethically-based and spirituality-oriented religiosity that better aligns with the tastes of youth and provides a constructive space for questioning and intergenerational dialogue. Such approaches can prevent superficial, hypocritical, or confrontational religiosity and deepen the authenticity of faith. Furthermore, identifying fault lines and sensitive tension points—such as veiling, gender relations, and lifestyle choices—is essential, as coercive and mandatory policies may yield adverse outcomes. Instead, redefining religious discourse in terms of rationality, ethics, and flexibility is necessary to nurture a generation with informed and balanced religiosity. Ultimately, the research acts as a mirror reflecting a real, complex, and honest image of the inner world of young people, demonstrating that the path to adapting religiosity in youth is an active one involving “negotiation” and “integration,” rather than mere submission or confrontation. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در جهان معاصر، نسل جوان به‌ویژه دانشجویان، در تقاطع پیچیده‌ای از سنت‌های دینی و ارزش‌های مدرن قرار گرفته‌اند که روند دینداری آنان را تحت‌تأثیر قرار داده است. این نسل در فضای اجتماعی و فرهنگی دنیای امروز تلاش می‌کند تا میان ارزش‌های غالب سنتی و خواسته‌های جدید فردی و جمعی تعادل برقرار کند. دیالکتیک درونی جوانان میان پایبندی به دینداری و پذیرفتن سبک زندگی مدرن، تصویری چندلایه و پیچیده از هویت دینی آنان و رابطه آن با انتخاب‌های زندگی آنها ترسیم می‌کند. بررسی این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ زیرا شناخت دقیق چگونگی تلاقی دینداری و سبک زندگی نسلی می‌تواند به برنامه‌ریزان فرهنگی، آموزشی و اجتماعی کمک کند تا سیاست‌هایی متناسب با واقعیت‌های نسل جوان تدوین کنند. مطالعه حاضر با بهره‌گیری از چهارچوب نظری ارزش‌های شوارتز، یکی از ساخته‌های معتبر در حوزه ارزش‌شناسی، کوشیده است تا رابطه میان تجربه دینداری و انتخاب‌های زندگی دانشجویان در یک نمونه دانشگاهی را به شکل عمیق تحلیل کند. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی مضامین بنیادین و سازوکاری است که نسل جوان با آنها در میدان تنش‌های ارزشی زندگی می‌کند و نیز ارائه نقشه شناختی از گسل‌های نسلی و راهبردهای مقابله‌ای آنان است. به‌ویژه، هدف این تحقیق بررسی این مسئله است که چگونه ارزش‌های دینی و هنجارهای اجتماعی با گرایش‌های فردی جوانان همزیستی و همسویی پیدا می‌کند یا به تعارض می‌انجامد و این تعارض چگونه در رفتار و انتخاب‌های زندگی آنان منعکس می‌شود. همچنین، این پژوهش می‌کوشد نشان دهد که دینداری برای نسل جوان به‌عنوان پروژه‌ای فعال برای سازگاری و تلفیق نظام‌های ارزشی مختلف تبدیل شده است، نه صرفاً یک امر تحمیلی یا سنتی محدودکننده. روش: این پژوهش به‌صورت مطالعه کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد، که یکی از روش‌های معتبر در پژوهش‌های علوم انسانی به شمار می‌آید. جمع‌آوری داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته صورت گرفت و ۱۲ پرسش کلیدی طراحی شد که هدف آنها بررسی تجربه دینداری و تأثیر ارزش‌ها بر انتخاب‌های زندگی بود. بیش از ۲۰۰ دانشجوی کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان در این تحقیق شرکت کردند و پاسخ‌های آنها به‌صورت مستند ضبط و طبقه‌بندی شد. داده‌ها با روش کدگذاری استقرایی به تجزیه و تحلیل گذاشته شدند؛ بدین‌معناکه پژوهشگر از داده‌ها بدون پیش‌داوری یا فرضیات اولیه مفاهیم و دسته‌بندی‌های مرتبط را استخراج کرد. پردازش داده‌ها شامل خواندن دقیق متن مصاحبه‌ها، استخراج کدهای اولیه، تدوین مضامین و در نهایت سازمان‌دهی آنها با توجه به چهارچوب نظری شوارتز بود. این چهارچوب شامل 10 بُعد ارزشی است که هر یک نمایانگر مجموعه‌ای از باورها و انگیزه‌ها می‌باشد. این رویکرد به محقق امکان داد تا به‌صورت ساختاریافته به کشف ارتباط میان ارزش‌ها و تجربه دینداری و سبک زندگی بپردازد. برای حفظ اعتبار مطالعه از اقدامات متعددی مانند بررسی تقاطعی داده‌ها، بازنگری توسط همکاران، و تضمین دقت و پایایی تحلیل‌ها استفاده شد. ترکیب تعداد قابل‌توجه مشارکت‌کنندگان و دقت روش کیفی، توانسته است تصویر واقع‌بینانه و قابل‌اتکایی از وضعیت موجود ارائه دهد. نتایج: تحلیل داده‌های جمع‌آوری‌شده، هفت مضمون فراگیر را در رابطه میان تجربه دینداری و انتخاب‌های زندگی دانشجویان آشکار کرد. نخست، خودتعالی به‌عنوان محور اصلی و بنیادین دینداری دانشجویان شناسایی شد. آنها دینداری را به‌عنوان نقشی اخلاقی و معنوی تجربه کردند که به تعالی فردی و رشد شخصیت مرتبط است. دوم، بخشی از معنویت آنها حالتی عاطفه‌محور دارد که تأکید بر احساس، نزدیکی و تعهد قلبی نسبت به دین و دینداری است. سوم، حفظ سنت یکی از مضامین مهم است که شامل پایبندی به ارزش‌ها و سنت‌های دینی- اجتماعی است که در جامعه از آنها انتظار می‌رود. باوجوداین، این ارزش‌ها متضاد با مضمون چهارم، یعنی چانه‌زنی عملی قرار می‌گیرند؛ راهبردی که دانشجویان به موجب آن می‌کوشند میان ارزش‌های سنتی و خواسته‌های شخصی و مدرن خود مصالحه کنند. چانه‌زنی عملی، درواقع، فرایندی است که طی آن جوانان با انعطاف و خلاقیت شخصی سعی در تعادل‌بخشی دارند. پنجم، گشودگی به تغییر به‌عنوان میل به نوآوری، استقلال و پیشرفت فردی نمایان شد که برخلاف ارزش‌های حفظ سنت قرار دارد. ششم، خودگسترشی نشان‌دهنده خواسته‌های گسترش فردی، تحقق آرزوها و رشد اجتماعی است. هفتم، مقاومت علیه تملک اجتماعی، بیان‌کننده میل به حفظ استقلال از کنترل و فشارهای بیرونی در مقوله‌هایی همچون دینداری است. این یافته‌ها بیان‌کننده آن است که دانشجویان در تعارضی میان پایبندی به آموزه‌های دینی و ارزش‌های سنتی ازیک‌سو و خواسته‌های مدرن برای استقلال و انعطاف‌پذیری ازسوی‌دیگر قرار دارند. راهبرد غالب این نسل، تلفیق این نظام‌های متضاد از طریق چانه‌زنی هوشمندانه است که تلاش می‌کنند با مدیریت فشارهای فرهنگی و اجتماعی، هویت دینی خود را حفظ کنند؛ اما درعین‌حال محدودیت‌های آن را نیز کاهش دهند. همچنین، تأکید بر دینداری به‌عنوان پروژه‌ای پویا، که در آن ارزش‌های اخلاقی و معنوی جایگزین شکل‌های ظاهری و تحمیلی سنت شده‌اند، از نتایج کلیدی پژوهش قلمداد می‌شود. بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل‌های حاضر نشان می‌دهد تجربه دینداری دانشجویان نسل جوان در فضایی از تعامل و تعارض میان ارزش‌های متنوع شکل می‌گیرد؛ تعارضاتی که اساساً در مرز ارزش‌های دوگانه حفظ سنت و گشودگی به تغییر استوارند. این یافته‌ها مفهوم رایج تقابل دین و مدرنیته را به‌گونه‌ای عمیق‌تر و منسجم‌تر تبیین می‌کنند؛ به‌طوری‌که تعارض میان ارزش‌ها نه صرفاً در سطح «دین» و «دنیا»، بلکه در درون نظام‌های ارزشی رقیب نمایان می‌شود. براساس یافته‌ها، جوانان برای مقابله با این تعارض ساختاری، راهبردی کارا و فعالانه از تلفیق و چانه‌زنی اتخاذ می‌کنند که این خود بیان‌کننده پویایی در هویت دینی آنان است. دینداری برای آنها صرفاً سنتی خشک و محدودکننده نیست، بلکه به پروژه‌ای معنابخش و اخلاقی برای تحقق خودتعالی بدل شده است. این راهبرد که افراد در آن می‌کوشند میان احترام به هنجارهای دینی و اراده به استقلال فردی تعادل برقرار کنند، تمایز مهمی ایجاد می‌نماید که می‌تواند راهگشای سیاست‌های فرهنگی و دینی باشد. از دیدگاه سیاست‌گذاری، نتایج تأکید دارند که برنامه‌های ترویج دینداری باید به سمت تقویت دینداری اخلاق‌محور و معنویت‌گرا حرکت کنند که با ذائقه نسل جوان همسویی بیشتری دارد و فضای سازنده‌ای برای پرسشگری و گفتگوی انتقادی بین‌نسلی فراهم می‌آورد. چنین رویکردی می‌تواند از شکل‌گیری دینداری سطحی، ریاکارانه یا تقابلی جلوگیری کند و بر عمق و اصالت دینداری بیفزاید. همچنین، شناسایی گسل‌ها و نقاط حساس تنش نظیر مسائلی چون حجاب، روابط جنسیتی و سبک زندگی از یافته‌های حائز اهمیت این پژوهش است که هشدار می‌دهد سیاست‌های قهری و تحمیلی نتیجه‌ عکس خواهند داشت. به‌جای آن، تعریف گفتمان تبلیغی نوینی با زبان عقلانیت، اخلاق و انعطاف‌پذیری ضرورت دارد تا نسلی با دینداری آگاه و متعادل پرورده شود. در نهایت، پژوهش به‌مثابه آینه‌ای است که تصویر واقعی، پیچیده و صادقانه‌ای از دنیای درونی نسل جوان ارائه می‌دهد و نشان‌دهنده این است که مسیر سازگاری نسل جوان با دینداری، مسیری فعال و در حال «چانه‌زنی» و «تلفیق» است و نه مسیر تسلیم یا تقابل صرف.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2551_1b36e518024250f61d086b0a35b2b1ca.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 A Structural Analysis of the Relationship Between Family Cultural Capital and Children’s Religious Commitment with the Mediating Role of Religious Socialization تحلیل ساختاری رابطه سرمایه فرهنگی خانواده و دینداری فرزندان با نقش میانجی جامعه پذیری مذهبی 101 136 2534 10.30471/soci.2026.11206.2094 FA محمد رضا حشمتی دانش آموخته، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه کاشان، ایران 0009-0009-0588-0629 Journal Article 2025 08 03 Extended Abstract Introduction and Objectives: Religious commitment among adolescents is a crucial indicator of cultural cohesion and the continuity of religious identity in societies where religion plays a central role in shaping cultural and social structures. The transmission of religious values and beliefs to the younger generation is primarily facilitated through social institutions, particularly the family. As the earliest and most influential agent of socialization, the family plays a fundamental role in shaping children’s religious attitudes, beliefs, and behaviors. Within this context, family cultural capital—derived from Bourdieu’s theory—refers to the knowledge, dispositions, skills, and cultural resources that are transmitted from parents to children through socialization processes. This capital manifests in various forms such as access to cultural resources, religious books and media, parental educational level, and participation in cultural and religious activities. However, the transmission of religious values is not solely dependent on the presence of cultural capital; rather, it is shaped by social and educational mechanisms within the family. One of the most significant mechanisms is religious socialization, through which religious norms, values, and beliefs are internalized via interactions with parents, participation in religious rituals, and engagement in family-based religious conversations. Adolescence is a transformative period characterized by identity formation, increased cognitive abilities, and heightened influence of family and social environments. It is during this stage that religious beliefs may become solidified or reshaped. Given the cultural complexity of Tehran—a megacity marked by social, cultural, and economic diversity—understanding the determinants of adolescents’ religious commitment is of particular importance. Prior studies have revealed the significant role of parents’ cultural and religious resources in shaping youths’ religious behaviors, yet the mediating processes underlying these relationships remain underexplored. Accordingly, this study aims to examine the relationship between family cultural capital and adolescents’ religious commitment, focusing specifically on the mediating role of religious socialization among high school students aged 15 to 17 in Tehran. Methods: This study employs a quantitative and survey-based design with an applied purpose. The statistical population consists of adolescents aged 15 to 17 enrolled in public and private high schools across Tehran. A multistage cluster sampling technique was used to ensure diversity in socioeconomic and cultural backgrounds. Based on Cochran’s formula, a sample size of 384 students was determined. Data were collected through standardized and researcher-developed questionnaires measuring the three main variables: family cultural capital, religious socialization, and adolescents’ religious commitment. The instrument assessing family cultural capital was developed based on Bourdieu’s theoretical dimensions, capturing indicators such as parents’ educational level, cultural and religious resources in the home, engagement in religious practices, and parental modeling of religious behaviors. Religious socialization was measured through indicators related to religious instruction, family religious discussions, participation in religious rituals, and parental support for religious learning. Religious commitment was operationalized through its cognitive (belief), behavioral (ritual participation), and value-oriented (moral-religious) dimensions. Content validity was evaluated using expert reviews in sociology and religious studies. Construct validity was tested through confirmatory factor analysis (CFA). Reliability was confirmed via Cronbach’s alpha and composite reliability, with all values exceeding 0.7. Data analysis was conducted using SmartPLS through the Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) technique. Direct and indirect relationships were examined, and the Sobel test was used to evaluate the mediating role of religious socialization in the relationship between family cultural capital and adolescents’ religious commitment. Results: The results revealed significant positive relationships among the three main variables: family cultural capital, religious socialization, and adolescents’ religious commitment. Correlation analysis showed that family cultural capital was positively associated with adolescents’ religious commitment (r = 0.552, p < 0.01) and religious socialization (r = 0.477, p < 0.01). The strongest relationship emerged between religious socialization and adolescents’ religious commitment (r = 0.609, p < 0.01), highlighting the central role of religious socialization in shaping adolescents’ religious engagement. Structural equation modeling results supported all research hypotheses. Family cultural capital had a significant positive effect on religious socialization (β = 0.537, t = 15.19, p < 0.001) and directly influenced adolescents’ religious commitment (β = 0.400, t = 10.16, p < 0.001). Furthermore, religious socialization demonstrated a significant positive effect on adolescents’ religious commitment (β = 0.461, t = 11.13, p < 0.001). The Sobel test confirmed the mediating role of religious socialization (indirect effect = 0.247; Z = 9.06), indicating that part of the effect of family cultural capital on adolescents’ religious commitment operates through the mechanisms of religious socialization. Reliability and validity assessments, including Cronbach’s alpha, composite reliability, AVE, and Fornell-Larcker criteria, verified the adequacy and construct distinctiveness of the measurement models. Discussion and Conclusion: The findings of this study underscore the crucial role of family cultural capital in shaping adolescents’ religious commitment. This effect operates both directly—through cultural and educational resources within the family—and indirectly through religious socialization processes. Families with higher levels of cultural capital provide richer cultural and religious environments, engage in religious discussions, participate in rituals, and model religious behaviors, all of which facilitate the internalization of religious values among adolescents. These findings align with Bourdieu’s theory of cultural reproduction, which posits that families transmit cultural dispositions and values across generations. The results are also consistent with theories of symbolic interactionism and religious socialization, emphasizing the importance of interpersonal interactions and meaning-making processes in the development of religious identity. Comparisons with previous studies further reinforce the findings. International research, such as studies by Gemar (2023), Eaves et al. (2023), and Jackson et al. (2024), have highlighted the role of parental religious involvement and family religious culture in shaping adolescents’ religious behaviors through socialization mechanisms. Similarly, domestic studies have shown that familial cultural and religious resources significantly influence youths’ religious identity and behavior. The present findings contribute to this body of literature by demonstrating that religious socialization serves as a key explanatory mechanism linking family cultural capital to religious commitment among adolescents. In practical terms, the findings suggest the importance of policies and programs aimed at strengthening families’ cultural and religious capacities. Educational workshops for parents, programs promoting family-based religious discussions, joint religious activities, and increased access to youth-appropriate religious resources may enhance religious socialization processes. Schools can also play a supportive role by fostering collaborative programs with families to facilitate religious and cultural development. Future research could explore the moderating effects of socioeconomic status, gender, school type, and the influence of digital media on adolescents’ religious development. Mixed-method or qualitative studies could further deepen understanding of family dynamics in religious value transmission. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: پایبندی مذهبی یکی از مهم‌ترین شاخص‌های هویت فرهنگی و دینی در جوامع به شمار می‌رود و انتقال ارزش‌ها و باورهای دینی به نسل جدید از طریق نهادهای اجتماعی مختلف، به‌ویژه خانواده، صورت می‌گیرد. خانواده به‌عنوان نخستین و مهم‌ترین نهاد جامعه‌پذیرکننده، نقش اساسی در شکل‌گیری نگرش‌ها، باورها و رفتارهای دینی فرزندان ایفا می‌کند. یکی از مفاهیم مهم در این زمینه، سرمایه فرهنگی خانواده است که در نظریه بوردیو به مجموعه‌ای از دانش‌ها، نگرش‌ها، مهارت‌ها و منابع فرهنگی اشاره دارد که در فرایندهای تربیتی و اجتماعی از والدین به فرزندان منتقل می‌شود. این سرمایه می‌تواند از طریق فراهم آوردن محیطی فرهنگی، دسترسی به منابع آموزشی و فرهنگی، و مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی، بر شکل‌گیری نگرش‌ها و رفتارهای دینی فرزندان تأثیر بگذارد. با وجوداین، انتقال ارزش‌های دینی صرفاً به وجود سرمایه فرهنگی محدود نمی‌شود و سازوکارهای اجتماعی و تربیتی درون خانواده نیز در این فرایند نقش دارند. یکی از مهم‌ترین این سازوکارها، جامعه‌پذیری مذهبی است که طی آن ارزش‌ها، هنجارها و باورهای دینی از طریق تعاملات خانوادگی، الگوبرداری از والدین و مشارکت در مناسک مذهبی درونی می‌شوند. نوجوانی یکی از حساس‌ترین دوره‌های زندگی در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی است و تجربیات خانوادگی در این دوره می‌تواند نقش مهمی در تثبیت یا تغییر نگرش‌های دینی داشته باشد. با توجه به پیچیدگی‌های فرهنگی و اجتماعی کلان‌شهر تهران و تنوع سبک‌های زندگی در آن، بررسی عوامل مؤثر بر پایبندی مذهبی نوجوانان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. براساس‌این، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان با در نظر گرفتن نقش میانجی جامعه‌پذیری مذهبی در میان دانش‌آموزان نوجوان شهر تهران است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کمّی و مبتنی بر پیمایش میدانی است. جامعه آماری این پژوهش شامل دانش‌آموزان ۱۵ تا ۱۷ ساله مقطع متوسطه دوم در شهر تهران است. نمونه‌گیری به‌صورت خوشه‌ای چندمرحله‌ای انجام شد و حجم نمونه براساس فرمول کوکران ۳۸۴ نفر تعیین شد. برای گردآوری داده‌ها از پرسش‌نامه‌های استاندارد و محقق‌ساخته استفاده شد که سه متغیر اصلی سرمایه فرهنگی خانواده، جامعه‌پذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان را اندازه‌گیری می‌کردند. گویه‌های مربوط به سرمایه فرهنگی خانواده بر اساس نظریه بوردیو طراحی شد و شاخص‌هایی مانند سطح تحصیلات والدین، دسترسی به منابع فرهنگی، وجود کتاب‌های دینی، مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی و الگوهای رفتاری دینی والدین را شامل می‌شد. جامعه‌پذیری مذهبی نیز از طریق شاخص‌هایی مانند آموزش ارزش‌های دینی، گفت‌وگوهای مذهبی در خانواده، مشارکت در مناسک مذهبی و الگوبرداری از رفتارهای دینی والدین سنجیده شد. پایبندی مذهبی فرزندان نیز با استفاده از ابعاد اعتقادی، مناسکی و ارزشی مورد اندازه‌گیری قرار گرفت. روایی ابزار پژوهش از طریق نظر متخصصان و تحلیل عاملی تأییدی بررسی شد و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ و آلفای ترکیبی مورد تأیید قرار گرفت. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SmartPLS و روش مدل‌یابی معادلات ساختاری (PLS-SEM) استفاده شد. همچنین، برای بررسی نقش میانجی جامعه‌پذیری مذهبی در رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان از آزمون سابل بهره گرفته شد. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بین سرمایه فرهنگی خانواده، جامعه‌پذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان روابط مثبت و معناداری وجود دارد. نتایج تحلیل همبستگی نشان می‌دهد که سرمایه فرهنگی خانواده با پایبندی مذهبی فرزندان دارای ضریب همبستگی 0.552 و با جامعه‌پذیری مذهبی دارای ضریب همبستگی 0.477 است که هر دو در سطح معناداری 0.01 معنادار هستند. همچنین، قوی‌ترین رابطه بین جامعه‌پذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان با ضریب همبستگی 0.609 مشاهده شد. نتایج مدل‌یابی معادلات ساختاری نیز نشان داد که سرمایه فرهنگی خانواده اثر مثبت و معناداری بر جامعه‌پذیری مذهبی دارد (β=0.537 ، t=15.19 ، p<0.001). افزون‌براین، سرمایه فرهنگی خانواده تأثیر مستقیمی بر پایبندی مذهبی فرزندان دارد (β=0.400 ، t=10.16 ، p<0.001). همچنین جامعه‌پذیری مذهبی نیز اثر مثبت و معناداری بر پایبندی مذهبی فرزندان نشان داد (β=0.461 ، t=11.13 ، p<0.001). نتایج آزمون سابل نیز نشان داد که جامعه‌پذیری مذهبی نقش میانجی معناداری در رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان ایفا می‌کند؛ به‌طوری‌که اثر غیرمستقیم این رابطه برابر با 0.247 و مقدار آماره Z برابر با 9.06 به دست آمد که نشان‌دهنده معناداری اثر میانجی در سطح اطمینان بالاست. همچنین، نتایج بررسی روایی و پایایی سازه‌ها نشان می‌دهد که تمامی متغیرهای پژوهش دارای آلفای کرونباخ بالاتر از 0.7 و شاخص AVE بالاتر از 0.5 هستند که بیان‌کننده اعتبار مناسب ابزار پژوهش است. بحث و نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که سرمایه فرهنگی خانواده نقش مهمی در شکل‌گیری پایبندی مذهبی نوجوانان دارد و این اثر افزون‌بر مسیر مستقیم، از طریق فرایند جامعه‌پذیری مذهبی نیز تقویت می‌شود. به‌دیگرسخن، خانواده‌هایی که از سطح بالاتری از سرمایه فرهنگی برخوردارند، از طریق ایجاد محیط فرهنگی و دینی مناسب، مشارکت در فعالیت‌های مذهبی و گفت‌وگوهای دینی درون خانواده، زمینه درونی‌سازی ارزش‌ها و باورهای دینی را در فرزندان خود فراهم می‌کنند. یافته‌های پژوهش با نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو همخوانی دارد که بر نقش خانواده در انتقال ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی به نسل بعد تأکید می‌کند. همچنین، نتایج با دیدگاه‌های جامعه‌پذیری دینی و کنش متقابل نمادین سازگار است که بر نقش تعاملات خانوادگی در شکل‌گیری معانی و رفتارهای دینی تأکید دارند. نتایج این مطالعه با بسیاری از پژوهش‌های داخلی و خارجی نیز همسو است که نشان داده‌اند دینداری والدین و محیط فرهنگی خانواده از طریق فرایند جامعه‌پذیری مذهبی به نسل بعد منتقل می‌شود. در مجموع می‌توان نتیجه گرفت که جامعه‌پذیری مذهبی سازوکاری کلیدی در تبدیل سرمایه فرهنگی خانواده به پایبندی مذهبی فرزندان است. براساس‌این، تقویت سرمایه فرهنگی خانواده و ارتقای تعاملات دینی درون خانواده می‌تواند نقش مهمی در افزایش پایبندی مذهبی نوجوانان داشته باشد. بنابراین، پیشنهاد می‌شود نهادهای فرهنگی و آموزشی با طراحی برنامه‌های آموزشی برای والدین، تقویت گفت‌وگوهای خانوادگی درباره ارزش‌های دینی و فراهم‌سازی منابع فرهنگی مناسب برای نوجوانان، زمینه تقویت جامعه‌پذیری مذهبی در خانواده‌ها را فراهم کنند.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2534_77241dbc2d520e2d8fd6ffe8cd9c6a57.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 Capacity Assessment of the Seventh Five-Year Progress Plan of the I.R.I. in Stabilizing Social Cohesion During the 12-Day Post-War Period ظرفیت سنجی قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت ج.ا.ا. در تثبیت انسجام اجتماعی دوران پساجنگ 12 روزه 137 178 2535 10.30471/soci.2026.11644.2140 FA امان الله فصیحی دکتری جامعه شناسی و دانش آموخته جامعه المصطفی، قم، ایران 0000-0003-0015-9516 Journal Article 2025 12 03 Extended Abstract Introduction and Objectives: National cohesion and social integration have long been recognized as fundamental pillars of stability, resilience, and the legitimacy of political systems. In Iranian society, the components of national commitment have always possessed particular complexities, given divergent attitudes toward social justice and perceptions of discrimination. However, the outbreak of a twelve-day hybrid and technological war in June 2025 between Iran and Israel fundamentally altered the status of these components, generating an immense wave of spontaneous national solidarity across Iranian society. This experience—reminiscent of the eight-year Sacred Defense era—demonstrated that external conflicts possess a significant capacity to strengthen internal cohesion. Nevertheless, the central concern is that solidarities arising from security crises, due to their emotional and situational nature, are prone to deterioration once emergency conditions subside, thereby exposing society to the risk of reverting to previous divisions in the post-war era. Consequently, managing cohesion in conflict-affected societies requires robust governance frameworks and instruments capable of transforming situational solidarity into institutionalized and sustainable cohesion. In this regard, policymaking tools such as national development plan laws play a pivotal role. The primary objective of this study is to analyze the capacities and shortcomings of the “Seventh Five-Year Progress Plan Law of the Islamic Republic of Iran” in sustaining and institutionalizing social cohesion during the sensitive post-war period following the 12-day conflict. This assessment seeks to determine whether this macro-policy document possesses the capacity to transition emotional solidarity into continuous, organic cohesion, or whether it requires a fundamental redesign in the policymaking domain. To investigate this matter, an integrated theoretical framework drawing upon the ideas of Allameh Tabatabai and Ayatollah Mohammad Ali Shahabadi has been employed. Methodology: In terms of overall orientation, this study falls within the category of developmental-applied research and, from a scientific paradigm perspective, is situated within the framework of qualitative and interpretive inquiry. The central strategy employed in this research was “Thematic Analysis,” utilizing an approach oriented toward producing a schematic model within a thematic network. The statistical population comprised the approved text of the Seventh Five-Year Progress Plan Law of the Islamic Republic of Iran, with the scope of analysis centrally focused on the cultural and social chapters (Chapters 15 to 18). In this process, each article, clause, component, and legal note within these chapters was defined as a “recording unit” containing the necessary semantic implications to address the research problem. The data analysis process was conducted through a three-stage deductive procedure. In the first stage, key concepts extracted from the theoretical framework—including Morabeteh (institutionalized connection), the Thread of Brotherhood (Kheit-e Okhovvat), the Four Namous (core principles/honors), the Policy of Eddeh and Oddeh (human resources and logistical preparedness), and Etebariyat (conventional perceptions)—were established as theoretical codes and initial analytical headings. In the second step, the legal text was systematically examined, and provisions aligned with the theoretical concepts were extracted. Subsequently, these provisions were categorized based on thematic proximity to form organizing themes. In the third stage, overarching themes were deduced, and the thematic network was subjected to comparative analysis to reveal policy gaps. To ensure scientific quality and validation, Lincoln and Guba’s four criteria and the peer debriefing technique were applied; the coding process was verified by a nine-member expert panel comprising specialists in sociology, political science, Islamic studies, law, and economics. Results: The systematic analysis of the cultural and social chapters of the Seventh Progress Plan Law resulted in the extraction of 55 basic themes, 20 organizing themes, and 7 overarching themes. These were organized into two primary networks: “Levels of Cohesion Realization” and “Cohesion-Consolidating Systems.” The first network indicates that cohesion comprises three tiered and intertwined levels. At the micro-level, the emphasis is on reforming conventional perceptions, transitioning from egoism to altruism, promoting health, and safeguarding innate human nature (Fitrah) and perceptual boundaries. At the meso-level, the objective is to objectify the Thread of Brotherhood in opposition to state monopolization, pursued through religious institutionalization (such as the independence of mosques), the realization of Mosabareh (collective perseverance), and the enhancement of social capacity in vulnerable environments. At the macro-level, the ultimate policymaking goal is the transformation of numerical multiplicity into typological unity; this level seeks structural Morabeteh, adherence to the Thread of Velayat (guardianship), mythologizing veterans to revive the principle of dignity, and safeguarding the sacred domain of Islam to establish boundaries with foreign entities. The second network encompasses four functional consolidating systems. The family system bears the mission of multiplying human resources (Eddeh), protecting the family structure, and safeguarding the principle of intimacy by preventing social harms and facilitating marriage. The cultural and communication system is responsible for perceptual border-guarding, governance of cyberspace, and nourishing the collective soul through premium media productions. The economic system aims to objectify the principle of assistance and secure society’s logistical preparedness (Oddeh) while curbing the rise of poverty by focusing on tourism and handicraft development, as well as resource distribution in underprivileged neighborhoods. The political and security system pursues the safeguarding of physical security and the establishment of justice by protecting identity borders and smartly sealing physical boundaries, alongside developing social emergency services to heal vulnerable classes. The intersection of these structural and functional dimensions forms the matrix of the network architecture of cohesion for the post-war period. Discussion and Conclusion: The findings demonstrate that the Seventh Progress Plan Law possesses considerable capacity and a coherent structural logic for institutionalizing social cohesion and advancing the transition from Mosabareh (situational solidarity in crisis) to Morabeteh (sustainable cohesion). Nevertheless, when confronted with post-war conditions and the volatilities of cognitive warfare, this law faces four categories of shortcomings that risk eroding the spontaneous solidarity generated. First is the temporal-processual shortcoming; the law was drafted for periods of stability, heavily relying on long-term solutions, and lacks rapid cognitive response mechanisms in the face of enemy psychological warfare. Second is the institutional-structural shortcoming, which, due to a top-down approach and intense state monopolization over local institutions—exemplified by the reduction of mosques to government cultural contractors—prevents the formation of sustainable, faith-based solidarity. Third is the content-functional shortcoming; poverty alleviation programs are restricted to targeted bureaucratic support, which diminishes intergroup trust. Additionally, the perspective on the family is predominantly biological, neglecting essential livelihood support, and the subjective dimensions of cohesion are significantly overshadowed by physical dimensions. Fourth is the strategic-security shortcoming, manifested in a negative and restrictive approach to security that lacks a proactive model for grassroots security networking. To overcome these challenges, several recommendations are proposed: (1) establishing a cognitive engineering headquarters equipped with a rapid cognitive response mechanism to provide necessary media annexes for national projects; (2) deploying a grassroots crisis management system centered around independent local institutions; (3) shifting the economic approach from bureaucratic subsidies to an “Economy of Brotherhood” and local cooperative models, combined with sustainable livelihood support for families; and (4) redesigning security policy toward grassroots networking—with the participation of local networks and mosques—to transform military authority into continuous national pride. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: انسجام ملی و همگرایی اجتماعی همواره به‌عنوان یکی از ارکان اصلی ثبات، تاب‌آوری و مشروعیت نظام‌های سیاسی شناخته می‌شود. در جامعه ایران، مؤلفه‌های تعهد ملی باوجود نگرش‌های متفاوت به مقوله عدالت اجتماعی و احساس تبعیض، همواره از پیچیدگی‌های خاصی برخوردار بوده است. باوجوداین، وقوع جنگ ترکیبی و فناورانه دوازده روزه در خرداد سال ۱۴۰۴ خورشیدی میان ایران و اسرائیل، وضعیت این مؤلفه‌ها را دستخوش تغییری بنیادین کرد و موجی عظیم از همبستگی ملی و خودجوش را در جامعه ایران ایجاد نمود. این تجربه که یادآور دوران هشت‌ساله دفاع مقدس بود، نشان داد که تضادهای بیرونی قابلیت بالایی در تقویت انسجام درونی دارند. باوجوداین، مسئله و دغدغه اصلی آن است که همبستگی‌های برآمده از بحران‌های امنیتی، به‌دلیل ماهیت هیجانی و موقعیتی خود، با فروکش کردن شرایط اضطراری مستعد زوال بوده و جامعه را با خطر بازگشت به شکاف‌های پیشین در دوران پساجنگ مواجه می‌کنند. ازاین‌رو، مدیریت انسجام در جوامع درگیر تنش نیازمند الگوها و ابزارهای حاکمیتی قدرتمندی است تا این همبستگی موقعیتی را به یک انسجام نهادینه و پایدار تبدیل کنند. در این راستا، ابزارهای سیاست‌گذاری نظیر قوانین برنامه‌های توسعه نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل ظرفیت‌ها و کاستی‌های «قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران» در پایدارسازی و نهادینه‌سازی انسجام اجتماعی در شرایط حساس دوران پساجنگ ۱۲ روزه است. این ارزیابی نشان می‌دهد که آیا این سند کلان، ظرفیت انتقال همبستگی هیجانی به یک همبستگی ارگانیک و مستمر را دارد یا نیازمند بازطراحی در حوزه سیاست‌گذاری است. برای واکاوی این مهم، از چهارچوب نظری تلفیقی علامه طباطبایی و نظریه آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی استفاده شده است. روش: پژوهش حاضر از لحاظ جهت‌گیری کلی، در زمره پژوهش‌های توسعه‌ای-کاربردی قرار دارد و از حیث پارادایم علمی، در چهارچوب تحقیقات کیفی و تفسیری گنجانده می‌شود. استراتژی‌محوری در اجرای این پژوهش، روش «تحلیل مضمون» با رویکرد ارائه الگوی شماتیک در شبکه مضامین بوده است. جامعه آماری پژوهش، متن مصوب قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران بوده و قلمرو تحلیل به صورت متمرکز فصول فرهنگی و اجتماعی (شامل فصول ۱۵ تا ۱۸) را دربرمی‌گیرد. در این فرایند، هر یک از مواد، بندها، اجزاء و تبصره‌های قانونی موجود در این فصول به‌مثابه «واحد ثبت» تعریف شدند که دلالت‌های معنایی لازم برای پاسخ به مسئله تحقیق را در خود جای داده‌اند. فرایند تحلیل داده‌ها طی یک مسیر سه‌مرحله‌ای و با روش قیاسی انجام گرفت. در مرحله نخست، مفاهیم کلیدی استخراج‌شده از چهارچوب نظری مانند مُرابطه، خَیط اُخوّت، ناموس‌های اربعه، عِدّه و عُدّه و اعتباریات، به‌عنوان کدهای نظری و سرفصل‌های اولیه در نظر گرفته شدند. در گام دوم، متن قانون بررسی و گزاره‌های هم‌راستا با مفاهیم نظری استخراج شدند. سپس این گزاره‌ها براساس قرابت موضوعی دسته‌بندی شده و مضامین سازمان‌دهنده را شکل دادند. در مرحله سوم، مضامین فراگیر استنتاج شده و شبکه مضامین مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفت تا خلأهای سیاستی نمایان شود. برای تضمین کیفیت علمی و اعتبارسنجی، معیارهای چهارگانه لینکلن و گوبا و تکنیک بازبینی همکار به کار رفت و فرایند کدگذاری توسط گروهی نه‌نفره از متخصصان حوزه‌های جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، معارف اسلامی، حقوق و اقتصاد تأیید شد. نتایج: تحلیل نظام‌مند فصول فرهنگی و اجتماعی قانون برنامه هفتم، به استخراج ۵۵ مضمون پایه، ۲۰ مضمون سازمان‌دهنده و ۷ مضمون فراگیر منتهی شد که در دو شبکه اصلی با عناوین «سطوح تحقق انسجام» و «نظام‌های قوام‌بخش انسجام» سازمان یافتند. شبکه اول نشان می‌دهد انسجام دارای سه سطح پلکانی و درهم‌تنیده است. در سطح خُرد، تمرکز بر اصلاح ادراکات اعتباری، گذار از انانیت به ایثار، ارتقای سلامت و صیانت از فطرت و مرزهای ادراکی است. در سطح میانی، هدف عینیت‌بخشی به خَیطِ اُخوّت در تقابل با تصدی‌گری دولت است که از طریق نهادسازی دینی مانند استقلال مساجد و تحقق مُصابَرَه و ارتقای ظرفیت اجتماعی در محیط‌های آسیب‌پذیر پیگیری می‌شود. در سطح کلان، غایت سیاست‌گذاری تبدیل کثرت عددی به وحدت نوعی است؛ این سطح به‌دنبال مُرابطه ساختاری، اعتصام به خَیطِ ولایت، اسطوره‌سازی از ایثارگران جهت احیای ناموسِ عِزّت، و صیانت از ناحیه مقدسه اسلام برای مرزبندی با بیگانگان می‌باشد. شبکه دوم، نظام‌های چهارگانه قوام‌بخش را دربرمی‌گیرد. نظام خانواده رسالت تکثیر عِدّه، صیانت از شاکله خانواده و پاسداری از ناموسِ اُنْس را از طریق پیشگیری از آسیب‌ها و تسهیل ازدواج برعهده دارد. نظام فرهنگی و ارتباطی متولی مرزبانی ادراکی، حاکمیت فضای مجازی و تغذیه روح جمعی از طریق آثار رسانه‌ای فاخر است. نظام اقتصادی می‌کوشد با محوریت توسعه گردشگری و صنایع دستی و توزیع منابع در محلات کم‌برخوردار، ضمن مهار طغیان قوه فاقره، به ناموسِ عَوْن عینیت بخشیده و عُدّه جامعه را تأمین کند. نظام سیاسی و امنیتی نیز با حفاظت از مرزهای هویتی و انسداد هوشمند مرزها، در کنار توسعه اورژانس اجتماعی جهت التیام طبقات آسیب‌پذیر، پاسداری از امنیت کالبدی و اقامه قسط را دنبال می‌کند. تقاطع این دو بعد ساختاری و کارکردی، ماتریس معماری شبکه‌ای انسجام را برای دوران پساجنگ شکل می‌دهد. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد قانون برنامه هفتم پیشرفت از ظرفیت بالا و منطق ساختاری منسجمی برای نهادینه‌سازی انسجام اجتماعی و پیشبرد گذار از مصابره (همبستگی مقطعی در بحران) به مرابطه (انسجام پایدار) برخوردار است. باوجوداین، در مواجهه با شرایط پساجنگ و التهابات جنگ شناختی، این قانون با چهار دسته کاستی مواجه است که همبستگی خودجوش ایجادشده را دچار فرسایش می‌کند. نخست، کاستی زمانی-فرآیندی است؛ قانون برای دوران ثبات نوشته شده و فاقد مکانیسم‌های واکنش‌سریع شناختی در مواجهه با جنگ روانی دشمن است و بیشتر بر راهکارهای بلندمدت تکیه دارد. دوم، کاستی نهادی-ساختاری است که به‌دلیل نگاه بالا به پایین و تصدی‌گری شدید دولت در نهادهای محلی مانند تقلیل مساجد به پیمانکاران فرهنگی دولت مانع شکل‌گیری همبستگی ایمانی پایدار می‌شود. سوم، کاستی محتوایی-کارکردی است. برنامه‌های فقرزدایی به حمایت‌های هدفمند دیوان‌سالارانه محدود شده که اعتماد بین‌گروهی را می‌کاهد. افزون‌براین، نگاه به خانواده بیولوژیک است و از پشتیبانی معیشتی غفلت شده و همچنین، ابعاد ذهنی انسجام در قیاس با ابعاد کالبدی کمرنگ‌تر دیده شده است. چهارم، کاستی راهبردی-امنیتی است که در رویکرد سلبی به امنیت تجلی یافته و فاقد الگویی ایجابی برای شبکه‌سازی امنیتی مردم‌نهاد است. برای عبور از این چالش‌ها پیشنهاد می‌شود: قرارگاه مهندسی ادراکات با مکانیسم واکنش‌سریع شناختی ایجاد شود تا پیوست رسانه‌ای پروژه‌ها تأمین شود. نظام مدیریت بحران مردمی با محوریت نهادهای محلی مستقل مستقر شود. رویکرد اقتصادی از یارانه‌های بوروکراتیک به اقتصاد اُخوّت و تعاون در سطح محلات و حمایت معیشتی پایدار از خانواده‌ها تغییر یابد. سرانجام، سیاست امنیتی با مشارکت شبکه‌های محلی و مساجد به‌سوی شبکه‌سازی مردم‌نهاد بازطراحی شود تا اقتدار نظامی به غرور ملی مستمر بدل شود. تقدیر و تشکر: بدین‌وسیله از «مرکز پژوهشی کاربردی اقتصادی-اجتماعی قدر» به‌دلیل حمایت‌های علمی و فراهم‌سازی بسترهای لازم برای انجام این پژوهش، صمیمانه قدردانی و تشکر به عمل می‌آید. بی‌تردید، بخشی از دستاوردهای این مطالعه مرهون همراهی و پشتیبانی آن مرکز محترم است.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2535_b4671138967d085aaaf9c39f63f77397.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 Mosques as Discursive Centers in the Reproduction of Identity and Social Capital: An Analysis of Central and Marginal Neighborhoods of Khorramabād مساجد به عنوان کانونهای گفتمانی در بازتولید هویت و سرمایه اجتماعی؛ تحلیلی از محله های مرکزی و حاشیه ای شهر خرم آباد 179 212 2553 10.30471/soci.2026.11808.2160 FA مریم احمدپور دانشجوی دکتری سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ایران 0009-0006-9650-9873 Journal Article 2026 01 28 Extended Abstract Introduction and Objectives: Within Islamic discourse, mosques transcend their conventional devotional function to operate as dynamic discursive hubs—spaces wherein meaning, identity, and social capital are continuously reproduced through verbal interactions, collective rituals, and localized networks. In contemporary Iranian cities, however, physical and managerial transformations have exacerbated spatial inequalities. The divide between privileged central neighborhoods and marginalized peripheral areas manifests not only in unequal access to urban services but also in divergent patterns of social interaction and the variable quality of local networks. A systematic review of the extant literature reveals four major lacunae: (1) insufficient attention to the discursive mechanisms underlying mosque functions; (2) a conspicuous absence of intra-urban comparative analyses; (3) a weak theoretical-methodological nexus between discourse analysis, social identity, and social capital; and (4) a pervasive neglect of mosques’ discursive agency in relation to institutional power structures. The present study seeks to examine the role of mosques in representing social identity and generating social capital within both the central and marginal neighborhoods of Khorramabad. The central research question is: How do discursive constructs and institutional contexts shape the function of Khorramabad’s mosques as “discursive centers” in the processes of group identity formation, social capital reinforcement, and citizen participation enhancement across central and peripheral neighborhoods? Method: This qualitative investigation employed Critical Discourse Analysis (CDA), utilizing Fairclough’s three-dimensional model (description, interpretation, and explanation) in conjunction with van Dijk’s ideological square framework. The study population encompassed all discourses related to mosques in Khorramabad, categorized into three principal types: textual discourses (sermons, announcements, and local news); official documents (endowment and municipal reports); and field activities (religious ceremonies and charitable programs). The research field was geographically delimited to central neighborhoods (characterized by rich cultural-historical heritage) and marginal neighborhoods (marked by economic and social challenges). Purposeful sampling was employed to select 12 mosques—six in central and six in marginal areas—based on three criteria: social significance, geographic diversity, and accessibility to rich data. Data collection employed a multi-method approach: document analysis of 25 recorded sermons, 30 bulletin board announcements, and 15 local news items from Mehr, Shabestan, and IRNA news agencies; participant observation in 12 religious ceremonies and 10 charitable initiatives; and review of official records, including the 2024 annual report of the Endowment Organization of Lorestan. To ensure trustworthiness, Lincoln and Guba’s quality criteria (peer debriefing, triangulation, and member checking) were systematically applied. Table 1 – Summary of Discursive Findings of Central and Marginal Mosques in Khorramabad (Based on CDA) Context Dominant Vocabulary Reproduced Identity Social Capital Participation Level (Arnstein) Central (6 mosques) Positive: unity, solidarity, enduring legacy Cultural-historical, positive group identity Bridging (out-group) Cooperation & Delegation Marginal (6 mosques) Negative: imposed poverty, institutional injustice Livelihood-resistance identity Limited bonding (in-group) Information & Service receip Results: The findings were organized across three analytical levels. At the descriptive level, textual analysis revealed that the discourse of central mosques—drawing upon cultural-historical heritage and affirmative vocabulary such as “Islamic unity,” “brotherly solidarity,” and “enduring legacy”—reproduced a positive group identity. In contrast, marginal mosques, oriented around livelihood themes and negative terminology such as “imposed poverty,” “social deprivation,” and “institutional injustice,” foregrounded supportive demands and local justice-seeking narratives. At the interpretive level, in central mosques, spontaneous synergy among imams, benefactors, and local institutions served to strengthen bridging social capital and elevate citizen participation to the levels of cooperation and delegated authority on Arnstein’s ladder. A concrete illustration of this dynamic was the “One Night, One Neighborhood, One Mosque” initiative, which featured 10 exhibitions and attracted over 500 visitors. Conversely, in marginal mosques, the predominance of deterministic discourses and livelihood-oriented reinterpretation constrained collective actions to the levels of information dissemination and service receipt. At the explanatory level, institutional challenges—most notably, the lack of coordination between the Endowment Organization and the municipality in allocating funds for the reconstruction of 14 flood-damaged mosques (with damages totaling 30 billion tomans across 40 mosques)—undermined public trust and fueled the reproduction of discursive inequality. Nonetheless, instances of mutual aid (Mowasāt)—such as 30 participants distributing 100 food packages at the Asadābadi mosque—alongside synergistic collaborations between NGOs and mosques, demonstrate the latent potential to break free from the cycle of institutional dependency. Discussion and Conclusions: The findings unequivocally demonstrate that mosques situated in divergent spatial-economic contexts perform distinct discursive and identity functions. These differences are not mere reflections of spatial inequalities; rather, they are products of the structural reproduction of historical disparities and the specific patterns of local governance prevalent in Khorramabad. Theoretically, while corroborating social identity theory (Tajfel) and social capital theory (Putnam), this study reveals that the absence of a discursive-analytical approach in prior research has left our comprehension of mosques’ actual role in the socio-cultural transformation of neighborhoods fundamentally incomplete. Practically, central mosques function as “independent producers of meaning,” whereas marginal mosques have been reduced to “passive consumers of institutional discourses”—a condition that actively reproduces discursive inequality. This study encountered certain limitations, including its focus on only 12 mosques within a medium-sized city and the difficulty of accessing sermons from earlier periods. Based on the findings, four strategic recommendations are proposed: (1) developing local discursive literacy through specialized workshops for imams and cultural activists in marginal areas; (2) establishing networking platforms between central and marginal mosques to facilitate the exchange of experiences and resources; (3) revitalizing endowment management by empowering local councils and benefactors within a transparent and participatory framework; and (4) designing a multi-level, neighborhood-based participation model that transitions from symbolic participation to genuine delegation of authority. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در گفتمان اسلامی، مساجد کارکردی فراتر از عبادتگاه دارند و به‌عنوان کانون‌های گفتمانی پویا عمل می‌کنند که در آنها معنا، هویت و سرمایه اجتماعی از طریق تعاملات کلامی، مناسک جمعی و شبکه‌های محلی بازتولید می‌شود. باوجوداین، در شهرهای معاصر ایران، تحولات کالبدی و مدیریتی به تشدید نابرابری‌های فضایی انجامیده است؛ به‌گونه‌ای‌که شکاف میان محله‌های برخوردار مرکزی و مناطق حاشیه‌ای، نه‌تنها در دسترسی به خدمات شهری، بلکه در الگوهای تعامل اجتماعی و کیفیت شبکه‌های محلی نیز بازتولید می‌شود. مرور نظام‌مند پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که مطالعات پیشین عمدتاً بر توصیف کارکردهای کلی مساجد متمرکز بوده و چهار خلأ عمده دارند: 1. غفلت از سازوکارهای گفتمانی در تحلیل کارکرد مساجد؛ 2. فقدان تحلیل مقایسه‌ای درون‌شهری؛ 3. ضعف در پیوند نظری-روش‌شناختی میان تحلیل گفتمان، هویت اجتماعی و سرمایه اجتماعی، و 4. نادیده گرفتن کنشگری گفتمانی مساجد در برابر ساختارهای قدرت نهادی. هدف این پژوهش، واکاوی نقش مساجد در بازنمایی هویت اجتماعی و تولید سرمایه اجتماعی در محله‌های مرکزی و حاشیه‌ای شهر خرم‌آباد است. پرسش اصلی پژوهش این است: سازه‌های گفتمانی و بسترهای نهادی چگونه نقش مساجد شهر خرم‌آباد را به‌عنوان «کانون‌های گفتمانی» در هویت‌سازی گروهی، تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای مشارکت شهروندی در محله‌های مرکزی و حاشیه‌ای شکل می‌دهند؟ روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و بهره‌گیری از تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) با مدل سه‌سطحی فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) و چهارچوب ایدئولوژیک ون‌دایک (مربع ایدئولوژیک) انجام شده است. جامعه مورد مطالعه، تمامی گفتمان‌های مرتبط با مساجد شهر خرم‌آباد است که به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: 1. متون گفتمانی (خطبه‌ها، اطلاعیه‌ها، اخبار محلی)؛ 2. مستندات رسمی (گزارش‌های اوقاف و شهرداری) و 3. فعالیت‌های میدانی (مراسم مذهبی و برنامه‌های خیریه). میدان تحقیق به دو دسته محله‌های مرکزی (با پیشینه تاریخی-فرهنگی غنی) و محله‌های حاشیه‌ای (با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی) محدود شده است. نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد و 12 مسجد (6 مسجد در محله‌های مرکزی و 6 مسجد در محله‌های حاشیه‌ای) براساس سه معیار اهمیت اجتماعی، تنوع جغرافیایی و دسترسی به داده‌های غنی انتخاب شدند. گردآوری داده‌ها به‌صورت چندمنبعی انجام شد: تحلیل اسنادی شامل 25 خطبه ضبط‌شده، 30 اطلاعیه از تابلوهای اعلانات مساجد و 15 خبر محلی از خبرگزاری‌های مهر، شبستان و ایکنا؛ مشاهده مشارکتی در 12 مراسم مذهبی و 10 طرح خیریه؛ و بررسی مستندات رسمی نظیر گزارش سالانه اوقاف لرستان در سال 1403. برای تضمین اعتبار یافته‌ها، راهبردهای استاندارد لینکلن و گوبا (بازبینی همکاران، مثلث‌سازی منابع، بازخورد مشارکت‌کنندگان) به کار گرفته شد. نتایج: یافته‌ها در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین سازمان‌دهی شد. در سطح توصیف، تحلیل متون نشان می‌دهد گفتمان مساجد مرکزی با تکیه بر میراث فرهنگی-تاریخی و واژگان ایجابی (مانند «وحدت اسلامی»، «همبستگی برادرانه»، «میراث ماندگار») هویت مثبت گروهی را بازتولید می‌کند؛ درحالی‌که مساجد حاشیه‌ای با محوریت مضامین معیشتی و واژگان سلبی (مانند «فقر تحمیلی»، «محرومیت اجتماعی»، «بی‌عدالتی نهادی») بر مطالبات حمایتی تمرکز دارند. در سطح تفسیر، در مساجد مرکزی، هم‌افزایی خودجوش میان ائمه، خیرین و نهادهای محلی، سرمایه اجتماعی پل‌زن را تقویت و مشارکت شهروندی را تا سطوح همکاری و تفویض اختیار (نردبان آرنشتاین) ارتقا داده است؛ نمونه عینی آن طرح «هر شب یک محله، هر شب یک مسجد» با 10 نمایشگاه و 500 بازدیدکننده بود. در مقابل، در مساجد حاشیه‌ای، غلبه گفتمان‌های جبرگرا و بازتفسیر معیشتی، کنش‌های جمعی را به سطوح اطلاع‌رسانی و دریافت خدمات محدود کرده است. در سطح تبیین، چالش‌های نهادی مانند ناهماهنگی میان اوقاف و شهرداری در تخصیص اعتبار برای بازسازی 14 مسجد سیل‌زده (با خسارت 30 میلیارد تومانی به 40 مسجد) اعتماد عمومی را تضعیف کرده و به بازتولید نابرابری گفتمانی دامن زده است. باوجوداین، نمونه‌هایی از اقدامات مواسات (30 شرکت‌کننده و 100 بسته غذایی در مسجد اسدآبادی) و هم‌افزایی سازمان‌های مردم‌نهاد با مساجد، پتانسیل خروج از چرخه انتظار نهادی را نشان می‌دهد. جدول 1. خلاصه یافته‌های گفتمانی مساجد مرکزی و حاشیه‌ای شهر خرم‌آباد (براساس تحلیل گفتمان انتقادی) سطح مشارکت (آرنشتاین) سرمایه اجتماعی هویت بازتولیدشده واژگان غالب بافت همکاری و تفویض اختیار پل‌زن (برون‌گروهی) هویت فرهنگی-تاریخی، مثبت گروهی ایجابی: وحدت، همبستگی، میراث ماندگار مرکزی (6 مسجد) اطلاع‌رسانی و دریافت خدمات پیوندی محدود (درون‌گروهی) هویت معیشتی-مقاومتی سلبی: فقر تحمیلی، بی‌عدالتی نهادی حاشیه‌ای (6 مسجد) بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش به روشنی نشان می‌دهد که مساجد در بافت‌های فضایی-اقتصادی متفاوت، کارکردهای گفتمانی و هویتی متمایزی از خود بروز می‌دهند. این تفاوت‌ها نه صرفاً بازتابی از نابرابری‌های فضایی، بلکه محصول بازتولید ساختاری نابرابری‌های تاریخی و الگوهای خاص حکمرانی محلی در شهر خرم‌آباد است. از منظر نظری، این پژوهش ضمن تأیید نظریه هویت اجتماعی (تاجفل) و نظریه سرمایه اجتماعی (پاتنام)، نشان می‌دهد که نبود رویکرد تحلیلی-گفتمانی در مطالعات پیشین، درک ما را از نقش واقعی مساجد در تحولات اجتماعی-فرهنگی محله‌ها ناقص گذاشته است. از منظر عملی، مساجد مرکزی به‌عنوان «تولیدکنندگان مستقل معنا» و مساجد حاشیه‌ای به‌عنوان «مصرف‌کنندگان منفعل گفتمان‌های نهادی» عمل می‌کنند که این وضعیت بازتولیدکننده نابرابری گفتمانی است. پژوهش حاضر با محدودیت‌هایی مانند تمرکز بر تنها 12 مسجد در یک شهر میانی و دشواری دسترسی به برخی خطبه‌های ادوار گذشته مواجه بوده است. براساس یافته‌ها، چهار راهبرد پیشنهاد می‌شود: 1. توسعه سواد گفتمانی محلی از طریق کارگاه‌های تخصصی برای ائمه جماعات و فعالان فرهنگی در مناطق حاشیه‌ای؛ 2. ایجاد سکوهای شبکه‌سازی میان مساجد مرکزی و حاشیه‌ای برای تبادل تجربه و منابع؛ 3. بازآفرینی مدیریت موقوفات با توانمندسازی شوراهای محلی و خیرین در چهارچوب شفاف و مشارکتی؛ 4. طراحی الگوی مشارکت چندسطحی محله‌محور که از مشارکت‌های نمادین به تفویض اختیار واقعی گذر کند.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2553_d5b1c5730372702e62ae621151778272.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 Normative Mobility and the Emergence of an Intergenerational Phenomenon Called “Hawzah Intellectualism” (Islamic Seminary-Based Intellectualism) تحرک هنجاری و ظهور میان‌نسلی به نام «روشنفکری حوزوی» 213 244 2550 10.30471/soci.2026.11742.2151 FA سید محمد مهدی شرف الدین دکتری فلسفه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران 0009-0006-8867-2291 محمد رایجی دکتری فلسفه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران 0009-0006-8867-2291 Journal Article 2025 12 31 Extended Abstract Introduction and Objectives: The history of intellectual developments in contemporary Iran has always been a scene of conflict or dialogue between two major currents: “seminary traditionalism” and “modern intellectualism.” Each of these currents, with their distinct epistemological systems, sources of legitimacy, and lifeworlds, has reproduced specific social and political polarizations. However, field observations and textual analysis in recent decades indicate the emergence of a problematic and hybrid phenomenon known as “Hawzah Intellectualism” (Islamic Seminary Intellectualism). The main issue of this research is to confront the ontological and sociological ambiguity of this emerging group; actors who belong to the traditional structure of the seminary in terms of their “institutional position” and educational origins, but who have found meaningful overlap with the secular intellectual current in terms of their “normative orientations” and epistemological concerns. The fundamental question is: Is Hawzah Intellectualism merely an intellectual fluctuation, or is it the emergence of a new “generation unit” in the social structure of Iran? To answer this question, Karl Mannheim’s theory of the sociology of knowledge, especially his ideas on the “problem of generations” and “normative mobility,” provides a powerful analytical framework. The issue of this research is to show how the change in the “tempo of social change” in Iran has led to a gap in the lived experience of young seminarians compared to previous generations (traditional teachers). “Hawzah Intellectualism” is neither reducible to the intellectual current (due to the preservation of institutional ties with religion) nor to the traditional seminary current (due to the change in the interpretive system); rather, it should be analyzed as the emergence of a “mediating generation” that has emerged from the dialectic of tradition and modernity. This generation seeks to formulate a kind of “human religion” compatible with modern life by reinterpreting the essence of religion and separating it from historical contingencies. Failure to understand the generational and sociological nature of this group will lead to strategic errors in understanding the cultural dynamics of Iranian society. Method: In order to analyze this issue in detail, this article has used a “descriptive-analytical” method based on documentary studies. In the first step, using a library method, Karl Mannheim’s theoretical literature on generations and the sociology of knowledge was extracted and formulated. In the second step, with an analytical approach and with reference to the texts and positions of the most prominent figures of the Hawzah intellectual movement, their intellectual and behavioral components were enumerated. Finally, by applying these components to Mannheim’s concepts such as “generational position,” “generation unit,” and “normative mobility,” it has been argued how this movement has emerged as a necessary and structural (and not accidental) outcome in the epistemological sphere of Iran. Results: The outcome of the intellectual activity of the Hawzah intellectual movement is the de-ideologization of the seminaries. In other words, these movements, consciously or unconsciously, have collectively targeted the legacy of “political Islam” arising from the thought and conduct of Imam Khomeini for criticism, weakening, and divergence. Despite their apparent and discursive differences, these movements have significant commonalities in terms of principles, methods, and goals (Dībā, 2008, p. 83). Seminary intellectuals believe that traditional religion, due to its belonging to past centuries, is incapable of responding to the needs and problems of contemporary humans. Moreover, from their perspective, presenting a general and fixed prescription for all humans in all historical periods is considered fruitless and ineffective. Therefore, this spectrum tries to present a new reading of religion by utilizing the capacities of modern philosophies, especially in the fields of linguistic analysis and hermeneutics, and by considering it historical. Also, one of the most important concerns of the intellectual movement is tying the problems, sufferings, and hardships of the concrete life of the people of society to their ideologies and belief systems. Intellectuals, according to their own clarification and confession, introduce their main concern as making citizens aware of “more correct” beliefs and, consequently, reducing the suffering and hardship of human life. It seems that this movement, consciously or unconsciously, has come to the conclusion that in order to reconcile tradition and modernity, or to reduce the suffering of their fellow humans, it is inevitable to avoid commitment to a particular religion or school that is accompanied by the least negative language towards other traditions, and instead, to suffice with a kind of “colorless spirituality” and a “borderless” religion. The third axis that can be attributed to the Hawzah intellectual movement is the establishment and expansion of a human religion centered on a pluralistic cultural self, not a Kantian transcendental self; a religion that values human dignity and has the ability to create a correct connection between humans in a single cultural discourse. The fourth axis is the expansion and deepening of secularism. In this reading, efficiency becomes a criterion for the validity or suspension of divine decrees, and in contrast, modernized rationality replaces religious rationality that reveals divine decrees. The natural consequence of such an approach is the gradual passing beyond jurisprudence and the abandonment of traditional seminary methods in religious inference. The intellectual movement, in understanding religious texts, uses methods and approaches that are seriously influenced by modern hermeneutics. Moreover, the central issues and theoretical concerns of this movement are often not of the kind of formal and internal-discursive issues of the seminaries; although many of its bearers and theorists have studied in the seminary tradition for years and have even been in teaching positions. In the opinion of these people, adherence to the Jawāherī model of ijtihad is not necessary, and the development of jurisprudence requires accepting the free method of ijtihad; meaning that all those who are scientifically qualified can express the results of their ijtihad without pressure or fear. Discussion and Conclusions: The Mannheimian analysis showed that although Hawzah intellectuals share a “generational location” and physical lifeworld with traditional clergy and breathe within the context of the seminary institution, they have become an independent “generation unit” due to their experience of “fresh contact” with the modern world and the new humanities. Unlike their traditional peers who perceive the legacy of the past as unchangeable, this generation unit has engaged in a critical “appropriation” of tradition and passed it through the filter of modern rationality. The findings show that this group, in a pendulum-like movement, has distanced itself from the jurisprudential dogmas of traditionalists and moved towards humanistic norms and critical rationality. However, this movement does not mean a complete rupture and joining secular intellectualism. The Hawzah intellectual, while maintaining the central signifier of “faith” and “the sacred,” refuses to be completely transformed into conventional liberalism. The result is the formation of a “hybrid” identity that exists in the intermediate space of “tradition/modernity.” The present study showed that Hawzah intellectualism has changed its epistemological priorities in order to resolve the conflict between modern life and the sacred text. This current, by marginalizing the maximalist jurisprudential approach (which considers religion to be the law of all aspects of life), has turned towards highlighting the “moral,” “theological,” and “mystical” dimensions of religion. Motives such as “articulating truth and reducing suffering” and the attempt to establish a “human religion” indicate a transition from the traditional “duty-oriented” approach to a modern “rights-oriented” approach in the religious reading of this generation. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تاریخ تحولات اندیشه در ایران معاصر، همواره صحنه نزاع یا گفتگوی دو جریان کلانِ «سنت‌گرایی حوزوی» و «روشنفکری مدرن» بوده است. این دو جریان، هر یک با نظام‌های معرفتی، منابع مشروعیت و زیست‌جهان‌های متمایز، قطب‌بندی‌های اجتماعی و سیاسی خاصی را بازتولید کرده‌اند. با وجود این، مشاهدات میدانی و تحلیل متون در دهه‌های اخیر، از ظهور پدیده‌ای پروبلماتیک و هیبریدی (ترکیبی) حکایت دارد که تحت عنوان «روشنفکری حوزوی» شناخته می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش، مواجهه با ابهام هستی‌شناختی و جامعه‌شناختیِ این گروه نوظهور است؛ کنشگرانی که از حیث «موقعیت نهادی» و خاستگاه آموزشی به ساختار سنتی حوزه تعلق دارند، اما از حیث «جهت‌گیری‌های هنجاری» و دغدغه‌های معرفتی، همپوشانی معناداری با جریان روشنفکری عرفی پیدا کرده‌اند. پرسش بنیادین این است: آیا روشنفکری حوزوی صرفاً یک نوسان فکری است یا ظهور یک «واحد نسلی» (Generation Unit) جدید در ساختار اجتماعی ایران؟ برای پاسخ به این پرسش، نظریه جامعه‌شناسی معرفت کارل مانهایم، به‌ویژه آرای او در باب «مسئله نسل‌ها» و «تحرک هنجاری»، چهارچوب تحلیلی قدرتمندی را فراهم می‌آورد. مسئله این پژوهش آن است که نشان دهد چگونه تغییر در «تمپوی تحولات اجتماعی» (Tempo of Social Change) در ایران، به ایجاد شکاف در تجربه زیسته طلاب جوان نسبت به نسل‌های پیشین (مدرسین سنتی) منجر شده است. «روشنفکری حوزوی» نه قابل‌تقلیل به جریان روشنفکری (به‌دلیل حفظ پیوندهای نهادی با دین) و نه قابل‌تقلیل به جریان سنتی حوزه (به‌دلیل تغییر در نظام تفسیری) است؛ بلکه باید آن را به مثابه ظهور یک «نسل میانجی» تحلیل کرد که از دلِ دیالکتیکِ سنت و تجدد بیرون آمده است. این نسل می‌کوشد تا با بازتفسیرِ ذاتیات دین و تفکیک آن از عرضیات تاریخی، نوعی «دین انسانی» و سازگار با زیست مدرن را صورت‌بندی کند. عدم درک ماهیت نسلی و جامعه‌شناختی این گروه، منجر به خطاهای راهبردی در فهم پویایی‌های فرهنگی جامعه ایران خواهد شد. روش: به‌منظور واکاوی دقیق این مسئله، این مقاله از روش «توصیفی-تحلیلی» با تکیه بر مطالعات اسنادی بهره برده است. در گام نخست، با روش کتابخانه‌ای، ادبیات نظری کارل مانهایم در باب نسل‌ها و جامعه‌شناسی معرفت استخراج و صور‌ت‌بندی شده است. در گام دوم، با رویکردی تحلیلی و با ارجاع به متون و مواضع شاخص‌ترین چهره‌های جریان روشنفکری حوزوی، مؤلفه‌های فکری و رفتاری آنان احصاء شده است. در نهایت، با تطبیق این مؤلفه‌ها بر مفاهیم مانهایمی نظیر «موقعیت نسلی»، «واحد نسلی» و «تحرک هنجاری»، استدلال شده است که چگونه این جریان به‌عنوان یک برآیندِ ضروری و ساختاری (و نه تصادفی) در سپهر معرفتی ایران ظهور یافته است. نتایج: برآیند فعالیت فکری جریان روشنفکری حوزوی، غیرایدئولوژیک‌سازی حوزه‌های علمیه است. به‌دیگرسخن، این جریانات آگاهانه یا ناآگاهانه در مجموع، میراث «اسلام سیاسی» برآمده از اندیشه و سلوک حضرت امام خمینیe را آماج نقد، تضعیف و واگرایی قرار داده‌اند. باوجود تفاوت‌های ظاهری و گفتمانی، این جریان‌ها از حیث مبانی، روش‌ها و غایات، اشتراکات قابل‌توجهی دارند (دیبا، 1387، ص83). روشنفکران حوزوی بر این باورند که دین سنتی، به‌دلیل تعلق آن به قرون گذشته، توان پاسخ‌گویی به نیازها و مسائل انسان معاصر را ندارد. افزون‌براین، از منظر آنان، ارائه نسخه‌ای کلی و ثابت برای تمام انسان‌ها در همه ادوار تاریخی، امری بی‌حاصل و غیرکارآمد تلقی می‌شود. ازاین‌رو، این طیف می‌کوشد با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فلسفه‌های نوین، به‌ویژه در حوزه‌های تحلیل زبانی و هرمنوتیک و با تاریخی قلمداد کردن دین، قرائتی تازه از آن ارائه دهد. همچنین، یکی از مهم‌ترین پرونده‌های جریان روشنفکری، گره‌ زدن مشکلات، رنج‌ها و مرارت‌های زیستِ انضمامیِ مردم جامعه به ایدئولوژی‌ها و نظام‌های اعتقادی آنان است. روشنفکران، بنا به تصریح و اعتراف خود، دغدغه اصلی خویش را آگاه‌ کردن شهروندان نسبت به باورهای «درست‌تر» و در نتیجه، کاستن از رنج و محنت زندگی بشر معرفی می‌کنند. به نظر می‌رسد این جریان، آگاهانه یا ناآگاهانه، به این جمع‌بندی رسیده‌ است که برای امکان جمع میان سنت و تجدد و یا برای کاستن از آلام و مرارت‌های همنوعان خویش، ناگزیر باید از التزام به پذیرش دینی یا مکتبی خاص که با کمترین زبان سلبی نسبت به سایر مسالک همراه باشد، پرهیز و در عوض، به نوعی «معنویت بی‌رنگ» و آیین و دینی «بی‌مرز» بسنده کرد. محور سومی که می‌توان به جریان روشنفکری حوزوی نسبت داد، تأسیس و بسط دین انسانی با محوریت منِ متکثر فرهنگی است نه منِ استعلایی کانتی؛ دینی که کرامت انسان برایش اهمیت داشته و توانایی ایجاد ارتباط صحیح بین انسان‌ها در گفتمان فرهنگی واحدی را داشته باشد. محور چهارم، بسط و تعمیق سکولاریسم است. در این خوانش، کارآمدی به معیاری برای اعتبار یا تعطیلی احکام الهی تبدیل می‌شود و در مقابل، عقلانیت مدرنیزه‌شده جایگزین عقلانیت دینیِ کاشف از حکم الهی می‌شود. پیامد طبیعی چنین رویکردی، عبور تدریجی از فقاهت و کنار گذاشتن روش‌های مرسوم حوزوی در استنباط دینی است. جریان روشنفکری در فهم متون دینی، از روش‌ها و رویکردهایی بهره می‌گیرد که به‌طور جدی تحت‌تأثیر هرمنوتیک مدرن قرار دارند. افزون‌براین، مسائل محوری و دغدغه‌های نظری این جریان، غالباً از جنس مسائل رسمی و درون‌گفتمانی حوزه‌های علمیه نیست؛ هرچند بسیاری از حاملان و نظریه‌پردازان آن، سال‌ها در سنت حوزوی تحصیل کرده و حتی در جایگاه تدریس قرار داشته‌اند. به نظر این افراد، پایبندی به مدل اجتهاد جواهری لازم نیست و بالندگی فقه به این است که روش آزاد اجتهاد را بپذیرد؛ یعنی همه کسانی که از نظر علمی برخوردار هستند، بتوانند بدون اینکه فشاری باشد یا ترس و واهمه‌ای داشته باشند، نتیجه اجتهاد خود را بیان کنند. بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل مانهایمی نشان می‌دهد که روشنفکران حوزوی اگرچه از نظر «موقعیت نسلی» (Generation Location) و زیست‌جهان فیزیکی با روحانیت سنتی مشترک‌اند و در بستر نهاد حوزه تنفس می‌کنند، اما به‌دلیل تجربه «تماس تازه» (Fresh Contact) با جهان مدرن و علوم انسانی جدید، به یک «واحد نسلی» (Generation Unit) مستقل تبدیل شده‌اند. این واحد نسلی، برخلاف هم‌نسلان سنتی خود که میراث گذشته را به‌مثابه امری لایتغیر دریافت می‌کنند، دست به «تملک» (Appropriation) انتقادی سنت زده و آن را از صافیِ عقلانیت مدرن عبور داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این گروه در یک حرکت پاندولی، از جزمیت‌های فقهیِ سنت‌گرایان فاصله گرفته و به سمت هنجارهای انسان‌گرایانه (اومانیسم) و عقلانیت انتقادی حرکت کرده است. باوجوداین، این تحرک به معنای گسست کامل و پیوستن به روشنفکری سکولار نیست. روشنفکر حوزوی با حفظ دالِ مرکزی «ایمان» و «امر قدسی»، از استحالۀ کامل در لیبرالیسم عرفی امتناع می‌ورزد. نتیجه، شکل‌گیری یک هویت «هیبریدی» (ترکیبی) است که در فضای بینابینی «سنت/تجدد» زیست می‌کند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که روشنفکری حوزوی برای حل تعارض میان زیست مدرن و متن مقدس، دست به تغییر اولویت‌های معرفتی زده است. این جریان با به محاق بردن رویکرد حداکثریِ فقهی (که دین را قانونِ تمام شئون زندگی می‌داند)، به سمت برجسته‌سازی ابعاد «اخلاقی»، «کلامی» و «عرفانی» دین چرخش کرده است. انگیزه‌هایی نظیر «تقریر حقیقت و تقلیل مرارت» و تلاش برای تأسیس «دین انسانی»، نشانگر گذار از «تکلیف‌محوری» سنتی به «حق‌مداری» مدرن در قرائت دینی این نسل است.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2550_08e8c183225fadc2f17f278ee1dd8873.pdf