پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی 2322-2506 17 36 2025 09 23 Mosques as Discursive Centers in the Reproduction of Identity and Social Capital: An Analysis of Central and Marginal Neighborhoods of Khorramabād مساجد به عنوان کانونهای گفتمانی در بازتولید هویت و سرمایه اجتماعی؛ تحلیلی از محله های مرکزی و حاشیه ای شهر خرم آباد 179 212 2553 10.30471/soci.2026.11808.2160 FA مریم احمدپور دانشجوی دکتری سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ایران 0009-0006-9650-9873 Journal Article 2026 01 28 Extended Abstract Introduction and Objectives: Within Islamic discourse, mosques transcend their conventional devotional function to operate as dynamic discursive hubs—spaces wherein meaning, identity, and social capital are continuously reproduced through verbal interactions, collective rituals, and localized networks. In contemporary Iranian cities, however, physical and managerial transformations have exacerbated spatial inequalities. The divide between privileged central neighborhoods and marginalized peripheral areas manifests not only in unequal access to urban services but also in divergent patterns of social interaction and the variable quality of local networks. A systematic review of the extant literature reveals four major lacunae: (1) insufficient attention to the discursive mechanisms underlying mosque functions; (2) a conspicuous absence of intra-urban comparative analyses; (3) a weak theoretical-methodological nexus between discourse analysis, social identity, and social capital; and (4) a pervasive neglect of mosques’ discursive agency in relation to institutional power structures. The present study seeks to examine the role of mosques in representing social identity and generating social capital within both the central and marginal neighborhoods of Khorramabad. The central research question is: How do discursive constructs and institutional contexts shape the function of Khorramabad’s mosques as “discursive centers” in the processes of group identity formation, social capital reinforcement, and citizen participation enhancement across central and peripheral neighborhoods? Method: This qualitative investigation employed Critical Discourse Analysis (CDA), utilizing Fairclough’s three-dimensional model (description, interpretation, and explanation) in conjunction with van Dijk’s ideological square framework. The study population encompassed all discourses related to mosques in Khorramabad, categorized into three principal types: textual discourses (sermons, announcements, and local news); official documents (endowment and municipal reports); and field activities (religious ceremonies and charitable programs). The research field was geographically delimited to central neighborhoods (characterized by rich cultural-historical heritage) and marginal neighborhoods (marked by economic and social challenges). Purposeful sampling was employed to select 12 mosques—six in central and six in marginal areas—based on three criteria: social significance, geographic diversity, and accessibility to rich data. Data collection employed a multi-method approach: document analysis of 25 recorded sermons, 30 bulletin board announcements, and 15 local news items from Mehr, Shabestan, and IRNA news agencies; participant observation in 12 religious ceremonies and 10 charitable initiatives; and review of official records, including the 2024 annual report of the Endowment Organization of Lorestan. To ensure trustworthiness, Lincoln and Guba’s quality criteria (peer debriefing, triangulation, and member checking) were systematically applied. Table 1 – Summary of Discursive Findings of Central and Marginal Mosques in Khorramabad (Based on CDA) Context Dominant Vocabulary Reproduced Identity Social Capital Participation Level (Arnstein) Central (6 mosques) Positive: unity, solidarity, enduring legacy Cultural-historical, positive group identity Bridging (out-group) Cooperation & Delegation Marginal (6 mosques) Negative: imposed poverty, institutional injustice Livelihood-resistance identity Limited bonding (in-group) Information & Service receip Results: The findings were organized across three analytical levels. At the descriptive level, textual analysis revealed that the discourse of central mosques—drawing upon cultural-historical heritage and affirmative vocabulary such as “Islamic unity,” “brotherly solidarity,” and “enduring legacy”—reproduced a positive group identity. In contrast, marginal mosques, oriented around livelihood themes and negative terminology such as “imposed poverty,” “social deprivation,” and “institutional injustice,” foregrounded supportive demands and local justice-seeking narratives. At the interpretive level, in central mosques, spontaneous synergy among imams, benefactors, and local institutions served to strengthen bridging social capital and elevate citizen participation to the levels of cooperation and delegated authority on Arnstein’s ladder. A concrete illustration of this dynamic was the “One Night, One Neighborhood, One Mosque” initiative, which featured 10 exhibitions and attracted over 500 visitors. Conversely, in marginal mosques, the predominance of deterministic discourses and livelihood-oriented reinterpretation constrained collective actions to the levels of information dissemination and service receipt. At the explanatory level, institutional challenges—most notably, the lack of coordination between the Endowment Organization and the municipality in allocating funds for the reconstruction of 14 flood-damaged mosques (with damages totaling 30 billion tomans across 40 mosques)—undermined public trust and fueled the reproduction of discursive inequality. Nonetheless, instances of mutual aid (Mowasāt)—such as 30 participants distributing 100 food packages at the Asadābadi mosque—alongside synergistic collaborations between NGOs and mosques, demonstrate the latent potential to break free from the cycle of institutional dependency. Discussion and Conclusions: The findings unequivocally demonstrate that mosques situated in divergent spatial-economic contexts perform distinct discursive and identity functions. These differences are not mere reflections of spatial inequalities; rather, they are products of the structural reproduction of historical disparities and the specific patterns of local governance prevalent in Khorramabad. Theoretically, while corroborating social identity theory (Tajfel) and social capital theory (Putnam), this study reveals that the absence of a discursive-analytical approach in prior research has left our comprehension of mosques’ actual role in the socio-cultural transformation of neighborhoods fundamentally incomplete. Practically, central mosques function as “independent producers of meaning,” whereas marginal mosques have been reduced to “passive consumers of institutional discourses”—a condition that actively reproduces discursive inequality. This study encountered certain limitations, including its focus on only 12 mosques within a medium-sized city and the difficulty of accessing sermons from earlier periods. Based on the findings, four strategic recommendations are proposed: (1) developing local discursive literacy through specialized workshops for imams and cultural activists in marginal areas; (2) establishing networking platforms between central and marginal mosques to facilitate the exchange of experiences and resources; (3) revitalizing endowment management by empowering local councils and benefactors within a transparent and participatory framework; and (4) designing a multi-level, neighborhood-based participation model that transitions from symbolic participation to genuine delegation of authority. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در گفتمان اسلامی، مساجد کارکردی فراتر از عبادتگاه دارند و به‌عنوان کانون‌های گفتمانی پویا عمل می‌کنند که در آنها معنا، هویت و سرمایه اجتماعی از طریق تعاملات کلامی، مناسک جمعی و شبکه‌های محلی بازتولید می‌شود. باوجوداین، در شهرهای معاصر ایران، تحولات کالبدی و مدیریتی به تشدید نابرابری‌های فضایی انجامیده است؛ به‌گونه‌ای‌که شکاف میان محله‌های برخوردار مرکزی و مناطق حاشیه‌ای، نه‌تنها در دسترسی به خدمات شهری، بلکه در الگوهای تعامل اجتماعی و کیفیت شبکه‌های محلی نیز بازتولید می‌شود. مرور نظام‌مند پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که مطالعات پیشین عمدتاً بر توصیف کارکردهای کلی مساجد متمرکز بوده و چهار خلأ عمده دارند: 1. غفلت از سازوکارهای گفتمانی در تحلیل کارکرد مساجد؛ 2. فقدان تحلیل مقایسه‌ای درون‌شهری؛ 3. ضعف در پیوند نظری-روش‌شناختی میان تحلیل گفتمان، هویت اجتماعی و سرمایه اجتماعی، و 4. نادیده گرفتن کنشگری گفتمانی مساجد در برابر ساختارهای قدرت نهادی. هدف این پژوهش، واکاوی نقش مساجد در بازنمایی هویت اجتماعی و تولید سرمایه اجتماعی در محله‌های مرکزی و حاشیه‌ای شهر خرم‌آباد است. پرسش اصلی پژوهش این است: سازه‌های گفتمانی و بسترهای نهادی چگونه نقش مساجد شهر خرم‌آباد را به‌عنوان «کانون‌های گفتمانی» در هویت‌سازی گروهی، تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای مشارکت شهروندی در محله‌های مرکزی و حاشیه‌ای شکل می‌دهند؟ روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و بهره‌گیری از تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) با مدل سه‌سطحی فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) و چهارچوب ایدئولوژیک ون‌دایک (مربع ایدئولوژیک) انجام شده است. جامعه مورد مطالعه، تمامی گفتمان‌های مرتبط با مساجد شهر خرم‌آباد است که به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: 1. متون گفتمانی (خطبه‌ها، اطلاعیه‌ها، اخبار محلی)؛ 2. مستندات رسمی (گزارش‌های اوقاف و شهرداری) و 3. فعالیت‌های میدانی (مراسم مذهبی و برنامه‌های خیریه). میدان تحقیق به دو دسته محله‌های مرکزی (با پیشینه تاریخی-فرهنگی غنی) و محله‌های حاشیه‌ای (با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی) محدود شده است. نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد و 12 مسجد (6 مسجد در محله‌های مرکزی و 6 مسجد در محله‌های حاشیه‌ای) براساس سه معیار اهمیت اجتماعی، تنوع جغرافیایی و دسترسی به داده‌های غنی انتخاب شدند. گردآوری داده‌ها به‌صورت چندمنبعی انجام شد: تحلیل اسنادی شامل 25 خطبه ضبط‌شده، 30 اطلاعیه از تابلوهای اعلانات مساجد و 15 خبر محلی از خبرگزاری‌های مهر، شبستان و ایکنا؛ مشاهده مشارکتی در 12 مراسم مذهبی و 10 طرح خیریه؛ و بررسی مستندات رسمی نظیر گزارش سالانه اوقاف لرستان در سال 1403. برای تضمین اعتبار یافته‌ها، راهبردهای استاندارد لینکلن و گوبا (بازبینی همکاران، مثلث‌سازی منابع، بازخورد مشارکت‌کنندگان) به کار گرفته شد. نتایج: یافته‌ها در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین سازمان‌دهی شد. در سطح توصیف، تحلیل متون نشان می‌دهد گفتمان مساجد مرکزی با تکیه بر میراث فرهنگی-تاریخی و واژگان ایجابی (مانند «وحدت اسلامی»، «همبستگی برادرانه»، «میراث ماندگار») هویت مثبت گروهی را بازتولید می‌کند؛ درحالی‌که مساجد حاشیه‌ای با محوریت مضامین معیشتی و واژگان سلبی (مانند «فقر تحمیلی»، «محرومیت اجتماعی»، «بی‌عدالتی نهادی») بر مطالبات حمایتی تمرکز دارند. در سطح تفسیر، در مساجد مرکزی، هم‌افزایی خودجوش میان ائمه، خیرین و نهادهای محلی، سرمایه اجتماعی پل‌زن را تقویت و مشارکت شهروندی را تا سطوح همکاری و تفویض اختیار (نردبان آرنشتاین) ارتقا داده است؛ نمونه عینی آن طرح «هر شب یک محله، هر شب یک مسجد» با 10 نمایشگاه و 500 بازدیدکننده بود. در مقابل، در مساجد حاشیه‌ای، غلبه گفتمان‌های جبرگرا و بازتفسیر معیشتی، کنش‌های جمعی را به سطوح اطلاع‌رسانی و دریافت خدمات محدود کرده است. در سطح تبیین، چالش‌های نهادی مانند ناهماهنگی میان اوقاف و شهرداری در تخصیص اعتبار برای بازسازی 14 مسجد سیل‌زده (با خسارت 30 میلیارد تومانی به 40 مسجد) اعتماد عمومی را تضعیف کرده و به بازتولید نابرابری گفتمانی دامن زده است. باوجوداین، نمونه‌هایی از اقدامات مواسات (30 شرکت‌کننده و 100 بسته غذایی در مسجد اسدآبادی) و هم‌افزایی سازمان‌های مردم‌نهاد با مساجد، پتانسیل خروج از چرخه انتظار نهادی را نشان می‌دهد. جدول 1. خلاصه یافته‌های گفتمانی مساجد مرکزی و حاشیه‌ای شهر خرم‌آباد (براساس تحلیل گفتمان انتقادی) سطح مشارکت (آرنشتاین) سرمایه اجتماعی هویت بازتولیدشده واژگان غالب بافت همکاری و تفویض اختیار پل‌زن (برون‌گروهی) هویت فرهنگی-تاریخی، مثبت گروهی ایجابی: وحدت، همبستگی، میراث ماندگار مرکزی (6 مسجد) اطلاع‌رسانی و دریافت خدمات پیوندی محدود (درون‌گروهی) هویت معیشتی-مقاومتی سلبی: فقر تحمیلی، بی‌عدالتی نهادی حاشیه‌ای (6 مسجد) بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش به روشنی نشان می‌دهد که مساجد در بافت‌های فضایی-اقتصادی متفاوت، کارکردهای گفتمانی و هویتی متمایزی از خود بروز می‌دهند. این تفاوت‌ها نه صرفاً بازتابی از نابرابری‌های فضایی، بلکه محصول بازتولید ساختاری نابرابری‌های تاریخی و الگوهای خاص حکمرانی محلی در شهر خرم‌آباد است. از منظر نظری، این پژوهش ضمن تأیید نظریه هویت اجتماعی (تاجفل) و نظریه سرمایه اجتماعی (پاتنام)، نشان می‌دهد که نبود رویکرد تحلیلی-گفتمانی در مطالعات پیشین، درک ما را از نقش واقعی مساجد در تحولات اجتماعی-فرهنگی محله‌ها ناقص گذاشته است. از منظر عملی، مساجد مرکزی به‌عنوان «تولیدکنندگان مستقل معنا» و مساجد حاشیه‌ای به‌عنوان «مصرف‌کنندگان منفعل گفتمان‌های نهادی» عمل می‌کنند که این وضعیت بازتولیدکننده نابرابری گفتمانی است. پژوهش حاضر با محدودیت‌هایی مانند تمرکز بر تنها 12 مسجد در یک شهر میانی و دشواری دسترسی به برخی خطبه‌های ادوار گذشته مواجه بوده است. براساس یافته‌ها، چهار راهبرد پیشنهاد می‌شود: 1. توسعه سواد گفتمانی محلی از طریق کارگاه‌های تخصصی برای ائمه جماعات و فعالان فرهنگی در مناطق حاشیه‌ای؛ 2. ایجاد سکوهای شبکه‌سازی میان مساجد مرکزی و حاشیه‌ای برای تبادل تجربه و منابع؛ 3. بازآفرینی مدیریت موقوفات با توانمندسازی شوراهای محلی و خیرین در چهارچوب شفاف و مشارکتی؛ 4. طراحی الگوی مشارکت چندسطحی محله‌محور که از مشارکت‌های نمادین به تفویض اختیار واقعی گذر کند.

https://soci.rihu.ac.ir/article_2553_d5b1c5730372702e62ae621151778272.pdf