مؤلّفه‎های ارتباطات همسایگی در زندگی شهری با رویکرد اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه قرآن و حدیث

10.30471/soci.2020.6286.1481

چکیده

ارتباط بین انسان‎ها اساس نظام اجتماعی و پایۀ پیشرفت جامعه است. این امر امروزه به دلیل مسائلی همچون؛ تغییرات گسترده در زیست شهری، زندگی تحمیلی در مجتمع‎های آپارتمانی، تقلید از الگوهای غربی در مدیریت شهری، و گسترش خُرده فرهنگ‎های اجتماعی، با آسیب‎های متعددی مواجه شده است. پیشگیری و رفع این‎گونه آسیب‎ها نیازمند به طراحی و ترویج الگوی ارتباطات مطلوب اجتماعی، به‎ویژه در ساحت همسایگی با دیگران است. پژوهش حاضر در این راستا با بهره‎گیری از روش تحلیل محتوای کیفی متعارف کوشیده است مؤلفه‎های ارتباطات همسایگی را از منابع اسلامی استخراج و تبیین نماید. بدین ترتیب که آیه‎ها و احادیث مرتبط با موضوع به روش ترکیبی (لغت‎کاوی و معناکاوی) در سه مرحله (رمزگذاری، طبقه‎بندی و انتزاع مضمون) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند که دستاورد آن، برداشت 420 مفهوم بود. سپس مفاهیم به دست آمده با بررسی بیشتر به زیرطبقات شانزده‎گانه‎ تقلیل یافتند و سپس در قالب پنج طبقه (مؤلفه) از جمله: «بی‎آزاری»، «تاب‎آوری (فعّال)»، «مسئولیت‎پذیری (اجتماعی)»، «مهرورزی» و «خیررسانی» دسته‎بندی گردیدند. سرانجام پس از فراوانی‎سنجیِ مؤلفه‎ها و شاخص‎های به دست آمده در این تحقیق، برای ارتباطات همسایگان در زندگی شهری، دو الگوی عملی در قالب‎های «پیوستاری» و «چندبُعدی» پیشنهاد گردید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Neighborhood Relations Components in urban life with an Islamic approach

نویسنده [English]

  • ali malakoutinia
ooooo
چکیده [English]

Relations between humans is the basis of the social system and the basis of society's progress. Nowadays, it has suffered a number of damages due to issues such as widespread changes in urban life, forced living in apartment complexes, imitation of Western patterns in urban management and the spread of social micro-cultures. Preventing and removing such injuries requires designing and promoting a pattern of socially desirable Relations, especially in the neighborhood. The present study, using conventional qualitative content analysis method, has attempted to extract and explain neighborhood Relations components from Islamic sources. The verses and hadiths related to the subject were analyzed in three stages (encoding, classification and thematic abstraction), the result of which was the conception of 420 concepts. Subsequently, the concepts were further reduced to sixteen subgroups and then subdivided into five categories including: "harassment", "resilience", "social responsibility", "compassion" and "beneficence". Finally, after evaluating the components and indicators obtained in this study, two practical models in "continuum" and "multidimensional" formats were proposed for neighborhood Relations in urban life.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Neighborhood pattern
  • Urban life
  • Residence
  • Components and characteristics
  • Islamic teachings
  1.  قرآن‎کریم، ترجمۀ مرحوم آیت‎الله علی فیض مشکینی.

    1. ابن‌شعبه حَرّانی (1404ق)، تحفالعقول، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر نشر اسلامی جامعه مدرسین.

    2. ابن‌مبارک، عبدالله بن المبارک الحنظلى المروزى (1415ق)، الزهد، بیروت: دارالکتب العلمیه.

    3. ابن‌همام، محمّد بن همام الإسکافى (1404ق)، التمحیص، تحقیق: مدرسة الإمام المهدىّ، قم: مدرسة الامام المهدى.

    4. ایمان، محمدتقی و محمودرضا نوشادی (پاییز و زمستان1390)، «تحلیل محتوای کیفی»، در: فصلنامۀ پژوهش، س3، ش2، ص15−44.

    5. جوادی آملی، عبدالله (1388)، تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم: اسراء.

    6. جوکار، علی‎قلی؛ مجید کاشانی و حسین فکر آزاد (زمستان 1397)، «مطالعۀ جامعه‎شناختی پیامدهای فرهنگی زندگی آپارتمان‎نشینی در ایران؛ مورد مطالعه: کلان‎شهر تهران»، در: فصلنامۀ مطالعات علوم اجتماعی ایران، س15، ش59، ص132−154.

    7. حُرّ عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائلالشیعه، تحقیق: مؤسسۀ آل‎البیت، قم: مؤسسه آل‎البیتb.

    8. حسینی‎نیا، نرگس و حمیدرضا حاتمی (بهار1398)، «پیش‎بینی کیفیت زندگی بر مبنای بهزیستی روان‌شناختی و تاب‎آوری در بازنشستگان»، در: فصلنامۀ دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، س20، ش75، ص81−91.

    9. خبرگزاری ایسنا: سردار امیری (جانشین پلیس راهور ناجا): «مراکز تجاری باید به خارج از شهر بروند»، در تاریخ: 14/7/1395، کد خبر: 95071409274.

    10. خبرگزاری ایسنا: ناصر فکوهی (استاد دانشگاه تهران): «کلان‎شهرهای غیرقابل زندگی»، در تاریخ: 8/11/1396، کد خبر: 96110804079. 

    11. دهخدا، علی‌اکبر (1385)، لغتنامۀ دهخدا، به کوشش غلامرضا ستوده و دیگران، تهران: دانشگاه تهران.

    12. دیلمی، حسن بن محمد (1412ق)، إرشاد القلوب إلى الصواب (2 جلدی)، چاپ اول، قم: الشریف الرضی.

    13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1374)، مفردات الفاظ القرآن (4 جلدی)، ترجمه و تحقیق: غلامرضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوی.

    14. الرضی، محمد بن حسین (1414ق)، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، چاپ اول، قم: هجرت.

    15. سامانی، سیامک؛ بهرام جوکار و نرگس صحراگرد (پاییز1386)، «تاب‎آوری، سلامت روانی و رضایتمندی از زندگی»، در: مجلۀ روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، س13، ش3، ص290−295.

    16. سبحانی‎نژاد، مهدی و هاشم فردانش (بهار 1379)، «مسئولیت‎پذیری اجتماعی در برنامۀ درسی کنونی دورۀ ابتدایی ایران»، در: فصلنامۀ مدرّس، دورۀ 4، ش1، ص95−114.

    17. شوتس ایشل، رینر (1391)، مبانی جامعه‎شناسی ارتباطات، ترجمۀ کرامت‎الله راسخ، چاپ اول، تهران: نی.

    18. شیبانی، على بن أبى‌الکرم محمّد شیبانى (ابن‌الأثیر الجَزَرى) (1418ق)، اُسدالغابة، بیروت: دارالمعرفه.

    19. شیبانی، محمد بن حنبل بن هلال (1414ق)، مُسند ابن‌حنبل (المسند)، تحقیق: عبدالله محمد الدرویش، بیروت: دارالفکر.

    20. صابری، امیر (1392)، «آسیب‎شناسی سبک زندگی آپارتمان‎نشینی در تهران»، در: مجموعۀ مقالات دانشگاه علامه طباطبایی، ش286، ص61−80.

    1. 21.  صدوق، محمّد بن على ابن‌بابویه القمّى (1368ش)، ثوابالأعمال، تحقیق سیّدحسن خرسان، قم: الشریف رضى.

    22. ـــــــــــــ (1403ق)، الخصال، تحقیق: على‎اکبر غفّارى، قم: جامعه مدرسین.

    23. ـــــــــــــ (1413ق)، کتاب من لا یحضره الفقیه، محقق/ مصحح: علی‎اکبر غفارى، قم: جامعه مدرسین.

    24. طوسی، محمد بن حسن (1414ق)، الأمالی، چاپ اول، قم: دارالثقافة.

    25. عادل مهربان، مرضیه (زمستان 1394)، مروری بر تحلیل محتوای کیفی و کاربرد آن در پژوهش، ویراستار: مهری دوستی ایرانی، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان اصفهان.

    26. فخرایی، سیروس (زمستان 1391)، «پیامدهای اجتماعی آپارتمان‎نشینی: مطالعۀ موردی شهر مراغه»، در: فصلنامۀ مطالعات علوم اجتماعی ایران، س9، ش35، ص107−128.

    27. فرانکِنا، ویلیام کِی (بهار 1383)، فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ هادی صادقی، چاپ دوم، قم: کتاب طه.

    28. قُرطُبی، محمّد بن أحمد الأنصارى (1405ق)، تفسیر القرطبىّ (الجامع لأحکام‎ القرآن)، تحقیق: محمّد عبدالرحمان المرعشلى، بیروت: دارإحیاءالتراث العربى.

    29. کامران، فریدون؛ سیداحمد حسینی و خدیجه ذبیحی‎نیا (زمستان 1388)، «بررسی مشکلات فرهنگی−اجتماعی زندگی آپارتمانی شهر جدید پردیس»، در: فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، ش5، ص21−40.

    30. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافى، محقق/ مصحح: على‌اکبر غفاری و محمد آخوندى، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.

    31. کوفی اهوازی، حسین بن سعید (1402ق)، الزهد، 1 جلد، چاپ دوم، قم: المطبعة العلمیه.

    32. لیثی، على بن محمّد (1376ش)، عیونالحکم و المواعظ، تحقیق: حسین الحسنى البیرجندى، قم: دار الحدیث.

    33. مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

    34. مجلسی، محمدتقی (1429ق)، روضةالمتّقین، قم: دارالکتاب الإسلامى.

    35. محسنیان راد، مهدی (1391)، ارتباطات انسانی، چاپ اول، تهران: سمت.

    36. محمدی، اکبر؛ کسری آشوری و محمد بشیر رباطی (بهار 1396)، «تبیین و ارزیابی مؤلفه‎های تاب‎آوری نهادی و اجتماعی در سکونت‎گاه‎های خودانگیختۀ شهری؛ مطالعۀ موردی: ناحیۀ منفصل شهری نایسر شهر سنندج»، در: فصلنامۀ مطالعات شهری، ش22، ص75−88.

    37. مطهری، مرتضی (1382)، یادداشت‎ها، ج4، چاپ دوم، تهران، صدرا.

    38. معین، محمد (1385)، فرهنگ فارسی (مجموعه یک جلدی)، چاپ دوم، تهران: راه رشد.

    39. ملکوتی‎نیا، علی (1396)، درآمدی بر اخلاق همسایگی براساس آموزههای اسلامی، چاپ اول، قم: دارالحدیث.

    40. ـــــــــــــ (1398)، «طراحی و تبیین الگوی ارتباطات همسایگی در زندگی شهری براساس آموزه‎های اسلامی با تأکید بر احادیث علوی» [رسالۀ دکتری]، قم: دانشگاه قرآن و حدیث.

    41. المنذری، زکى‌الدین عبدالعظیم بن عبدالقواى (1408ق)، الترغیب و الترهیب، تحقیق: مصطفى محمّد عمارۀ، بیروت: دارالفکر.

    42. نوابخش، مهرداد و مریم رفیعی‌پور (1387)، «بررسی جامعه‎شناختی روابط همسایگی در مجتمع‎های مسکونی شهر تهران» (مطالعۀ موردی منطقۀ دو شهرداری)، در: مجلۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی ایران، س1، ش1، ص50−70.

    43. نوذری، حمزه (پاییز و زمستان 1394)، «تحلیل تعارضات همسایگی و برخی پیامدهای آن در شهر تهران»، در: دوفصلنامۀ بررسی مسائل اجتماعی ایران، دورۀ ششم، شمارۀ 2، ص373−390.

    44. نوری، حسین (1408ق)، مستدرکالوسائل، قم: مؤسسۀ آل البیت.

    45. هندی، على المتّقى بن حسام‎الدین (1409ق)، کنزالعمّال، تصحیح: صفوۀ‎السقّا، چاپ اول، بیروت: مکتبۀ‎التراث‎الإسلامی.

     قرآنکریم، ترجمۀ مرحوم آیتالله علی فیض مشکینی.

    1. ابن‌شعبه حَرّانی (1404ق)، تحفالعقول، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر نشر اسلامی جامعه مدرسین.

    2. ابن‌مبارک، عبدالله بن المبارک الحنظلى المروزى (1415ق)، الزهد، بیروت: دارالکتب العلمیه.

    3. ابن‌همام، محمّد بن همام الإسکافى (1404ق)، التمحیص، تحقیق: مدرسة الإمام المهدىّ، قم: مدرسة الامام المهدى.

    4. ایمان، محمدتقی و محمودرضا نوشادی (پاییز و زمستان1390)، «تحلیل محتوای کیفی»، در: فصلنامۀ پژوهش، س3، ش2، ص1544.

    5. جوادی آملی، عبدالله (1388)، تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم: اسراء.

    6. جوکار، علیقلی؛ مجید کاشانی و حسین فکر آزاد (زمستان 1397)، «مطالعۀ جامعهشناختی پیامدهای فرهنگی زندگی آپارتماننشینی در ایران؛ مورد مطالعه: کلانشهر تهران»، در: فصلنامۀ مطالعات علوم اجتماعی ایران، س15، ش59، ص132154.

    7. حُرّ عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائلالشیعه، تحقیق: مؤسسۀ آلالبیت، قم: مؤسسه آلالبیتb.

    8. حسینینیا، نرگس و حمیدرضا حاتمی (بهار1398)، «پیشبینی کیفیت زندگی بر مبنای بهزیستی روان‌شناختی و تابآوری در بازنشستگان»، در: فصلنامۀ دانش و پژوهش در روان‌شناسی کاربردی، س20، ش75، ص8191.

    9. خبرگزاری ایسنا: سردار امیری (جانشین پلیس راهور ناجا): «مراکز تجاری باید به خارج از شهر بروند»، در تاریخ: 14/7/1395، کد خبر: 95071409274.

    10. خبرگزاری ایسنا: ناصر فکوهی (استاد دانشگاه تهران): «کلانشهرهای غیرقابل زندگی»، در تاریخ: 8/11/1396، کد خبر: 96110804079. 

    11. دهخدا، علی‌اکبر (1385)، لغتنامۀ دهخدا، به کوشش غلامرضا ستوده و دیگران، تهران: دانشگاه تهران.

    12. دیلمی، حسن بن محمد (1412ق)، إرشاد القلوب إلى الصواب (2 جلدی)، چاپ اول، قم: الشریف الرضی.

    13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1374)، مفردات الفاظ القرآن (4 جلدی)، ترجمه و تحقیق: غلامرضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوی.

    14. الرضی، محمد بن حسین (1414ق)، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، چاپ اول، قم: هجرت.

    15. سامانی، سیامک؛ بهرام جوکار و نرگس صحراگرد (پاییز1386)، «تابآوری، سلامت روانی و رضایتمندی از زندگی»، در: مجلۀ روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، س13، ش3، ص290295.

    16. سبحانینژاد، مهدی و هاشم فردانش (بهار 1379)، «مسئولیتپذیری اجتماعی در برنامۀ درسی کنونی دورۀ ابتدایی ایران»، در: فصلنامۀ مدرّس، دورۀ 4، ش1، ص95114.

    17. شوتس ایشل، رینر (1391)، مبانی جامعهشناسی ارتباطات، ترجمۀ کرامتالله راسخ، چاپ اول، تهران: نی.

    18. شیبانی، على بن أبى‌الکرم محمّد شیبانى (ابن‌الأثیر الجَزَرى) (1418ق)، اُسدالغابة، بیروت: دارالمعرفه.

    19. شیبانی، محمد بن حنبل بن هلال (1414ق)، مُسند ابن‌حنبل (المسند)، تحقیق: عبدالله محمد الدرویش، بیروت: دارالفکر.

    20. صابری، امیر (1392)، «آسیبشناسی سبک زندگی آپارتماننشینی در تهران»، در: مجموعۀ مقالات دانشگاه علامه طباطبایی، ش286، ص6180.

    21.  صدوق، محمّد بن على ابن‌بابویه القمّى (1368ش)، ثوابالأعمال، تحقیق سیّدحسن خرسان، قم: الشریف رضى.

    22. ـــــــــــــ (1403ق)، الخصال، تحقیق: علىاکبر غفّارى، قم: جامعه مدرسین.

    23. ـــــــــــــ (1413ق)، کتاب من لا یحضره الفقیه، محقق/ مصحح: علیاکبر غفارى، قم: جامعه مدرسین.

    24. طوسی، محمد بن حسن (1414ق)، الأمالی، چاپ اول، قم: دارالثقافة.

    25. عادل مهربان، مرضیه (زمستان 1394)، مروری بر تحلیل محتوای کیفی و کاربرد آن در پژوهش، ویراستار: مهری دوستی ایرانی، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان اصفهان.

    26. فخرایی، سیروس (زمستان 1391)، «پیامدهای اجتماعی آپارتماننشینی: مطالعۀ موردی شهر مراغه»، در: فصلنامۀ مطالعات علوم اجتماعی ایران، س9، ش35، ص107128.

    27. فرانکِنا، ویلیام کِی (بهار 1383)، فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ هادی صادقی، چاپ دوم، قم: کتاب طه.

    28. قُرطُبی، محمّد بن أحمد الأنصارى (1405ق)، تفسیر القرطبىّ (الجامع لأحکام القرآن)، تحقیق: محمّد عبدالرحمان المرعشلى، بیروت: دارإحیاءالتراث العربى.

    29. کامران، فریدون؛ سیداحمد حسینی و خدیجه ذبیحینیا (زمستان 1388)، «بررسی مشکلات فرهنگیاجتماعی زندگی آپارتمانی شهر جدید پردیس»، در: فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، ش5، ص2140.

    30. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافى، محقق/ مصحح: على‌اکبر غفاری و محمد آخوندى، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیه.

    31. کوفی اهوازی، حسین بن سعید (1402ق)، الزهد، 1 جلد، چاپ دوم، قم: المطبعة العلمیه.

    32. لیثی، على بن محمّد (1376ش)، عیونالحکم و المواعظ، تحقیق: حسین الحسنى البیرجندى، قم: دار الحدیث.

    33. مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

    34. مجلسی، محمدتقی (1429ق)، روضةالمتّقین، قم: دارالکتاب الإسلامى.

    35. محسنیان راد، مهدی (1391)، ارتباطات انسانی، چاپ اول، تهران: سمت.

    36. محمدی، اکبر؛ کسری آشوری و محمد بشیر رباطی (بهار 1396)، «تبیین و ارزیابی مؤلفههای تابآوری نهادی و اجتماعی در سکونتگاههای خودانگیختۀ شهری؛ مطالعۀ موردی: ناحیۀ منفصل شهری نایسر شهر سنندج»، در: فصلنامۀ مطالعات شهری، ش22، ص7588.

    37. مطهری، مرتضی (1382)، یادداشتها، ج4، چاپ دوم، تهران، صدرا.

    38. معین، محمد (1385)، فرهنگ فارسی (مجموعه یک جلدی)، چاپ دوم، تهران: راه رشد.

    39. ملکوتینیا، علی (1396)، درآمدی بر اخلاق همسایگی براساس آموزههای اسلامی، چاپ اول، قم: دارالحدیث.

    40. ـــــــــــــ (1398)، «طراحی و تبیین الگوی ارتباطات همسایگی در زندگی شهری براساس آموزههای اسلامی با تأکید بر احادیث علوی» [رسالۀ دکتری]، قم: دانشگاه قرآن و حدیث.

    41. المنذری، زکى‌الدین عبدالعظیم بن عبدالقواى (1408ق)، الترغیب و الترهیب، تحقیق: مصطفى محمّد عمارۀ، بیروت: دارالفکر.

    42. نوابخش، مهرداد و مریم رفیعی‌پور (1387)، «بررسی جامعهشناختی روابط همسایگی در مجتمعهای مسکونی شهر تهران» (مطالعۀ موردی منطقۀ دو شهرداری)، در: مجلۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی ایران، س1، ش1، ص5070.

    43. نوذری، حمزه (پاییز و زمستان 1394)، «تحلیل تعارضات همسایگی و برخی پیامدهای آن در شهر تهران»، در: دوفصلنامۀ بررسی مسائل اجتماعی ایران، دورۀ ششم، شمارۀ 2، ص373390.

    44. نوری، حسین (1408ق)، مستدرکالوسائل، قم: مؤسسۀ آل البیت.

    45. هندی، على المتّقى بن حسامالدین (1409ق)، کنزالعمّال، تصحیح: صفوۀالسقّا، چاپ اول، بیروت: مکتبۀالتراثالإسلامی.